МАЖБУРИЯТЛАР БАЖАРИЛИШИДА ЖАРИМА ВА ПЕНЯНИНГ РОЛИ ВА ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ

Мажбуриятларни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик учун жавобгарлик шартномавий ҳамда шартномадан ташқари мажбуриятларни бузганлик учун вужудга келади.
Бунинг учун мажбуриятларни бажармаганлик ва лозим даражада бажармаганликни бир-биридан фарқлаб олишимиз лозим. Бажармаганлик шартнома шартларини (масалан, бутунлай тўловни амалга оширмаслик ёки етказиб берилган товар учун тўловдан бош тортиш ёхуд ишларни бажаришни рад этиш ва ҳ.к.) тўлиқ бажармасликни англатади. Лозим даражада бажармаслик эса мажбуриятларни шартнома шартлари ва қонунчилик талабларига, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса – иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга номувофиқ бажаришни билдиради. Олинган мажбуриятларнинг бажарилишини таъминлашнинг кенг тарқалган усулларидан бири неустойка ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси 260-моддасининг биринчи қисмига биноан қонун ҳужжатлари ёки шартнома билан белгиланган, қарздор мажбуриятни бажармаган ёки лозим даражада бажармаган тақдирда кредиторга тўлаши шарт бўлган пул суммаси неустойка ҳисобланади.
Қонуний неустойка Ўзбекистон Республикасининг “Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий ҳуқуқий базаси тўғрисида”ги Қонунининг 25-32-моддаларида белгиланиб қўйилган.
Фуқаролик кодексининг 261-моддаси биринчи қисмига асосан неустойка икки шаклга, яъни жарима ва пеняга ажратилган. Қарздор мажбуриятларни бажармаган ёки лозим даражада бажармаган ҳолларда тўлайдиган ва қоида тариқасида, қатъий пул суммасида ҳисобланадиган неустойка жарима ҳисобланади.
Қарздор мажбуриятларнинг бажарилишини кечиктириб юборганида тўлайдиган ва ўтказиб юборилган муддатнинг ҳар бир куни учун мажбуриятнинг бажарилмаган қисмига нисбатан фоиз билан ҳисобланадиган неустойка пеня ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг 2007 йил
15 июндаги “Мажбуриятларни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида”ги 163-сонли қарорининг 16-бандида тушунтириш берилишича, пеня ва жарималарнинг ҳисобланиши мажбуриятни бажариш муддати тугаган куннинг эртасидан бошланади. Шунинг учун томонларнинг келишувида мажбуриятларни бажаришнинг бошланғич ва охирги муддатлари аниқ кўрсатилган бўлиши керак. Акс ҳолда эса, кредитор томонидан мажбуриятларни бажариш талаб қилинган (масалан, талабнома ёки огоҳлантириш хати юборилган) кундан бошлаб 7 кунлик муддат ўтгач жарима ва пенянинг миқдорини ҳисоблаш бошланади.
Суд амалиётидан мисол келтирадиган бўлсак (шахслар номлари ўзгартирилган), даъвогар “G’ANISHER-GOLD” хусусий савдо ва ишлаб чиқариш фирмаси жавобгар “ZOXID QURILISH” масъулияти чекланган жамиятидан 90 млн. сўм асосий қарз, 9 млн. жарима ва 45 млн. сўм пеня, жами 144 млн. сўм ундириш тўғрисидаги даъво аризаси билан Беруний туманлараро иқтисодий судига мурожаат қилган.
Даъвогар вакили суд мажлисида даъво аризасида кўрсатилган талабларни қўллаб-қувватлаб, жавобгардан 90 млн. сўм асосий қарз ва 45 млн. сўм пеня ундиришни, шунингдек, юқоридаги Пленум қарорида берилган тушунтиришлардан келиб чиқиб, 9 млн. сўм жаримани ундирмасликни сўраган.
Натижада, иқтисодий суднинг ҳал қилув қарорига асосан даъво аризаси қисман қаноатлантирилиб, жавобгар “ZOXID QURILISH” МЧЖдан даъвогар “G’ANISHER-GOLD” ХСИЧФ фойдасига 90 млн. сўм асосий қарз, 31 млн. 500 минг сўм пеня, жами 121 млн. 500 минг сўм ҳамда иш учун тўланган 2 млн. 700 минг сўм давлат божи ва 17 840 сўм почта харажати ундирилган.
Даъво талабидаги 9 млн. сўм жарима ундириш қисми бўйича эса, олдиндан тўлаб чиқилган давлат божининг 180 минг сўми жавобгардан даъвогар фойдасига ундирилмасдан, даъвогарнинг зиммасида қолдирилган.
Демак, судга асоссиз киритилган жарима ёки пенянинг миқдорига мутаносиб равишда даъвогардан ҳам давлат божи ундирилади ёки олдиндан тўлаб чиқилган бўлса, даъвогар зиммасида қолдирилади.

Қ.Хожамуродов, Беруний туманлараро Иқтисодий суди судьяси.  

Б.Бекмуродов, Беруний туманлараро Иқтисодий суди судьяси.