MAJBURIYaTLAR BAJARILIShIDA JARIMA VA PENYaNING ROLI VA OʻZIGA XOS XUSUSIYaTLARI

Majburiyatlarni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun javobgarlik shartnomaviy hamda shartnomadan tashqari majburiyatlarni buzganlik uchun vujudga keladi.
Buning uchun majburiyatlarni bajarmaganlik va lozim darajada bajarmaganlikni bir-biridan farqlab olishimiz lozim. Bajarmaganlik shartnoma shartlarini (masalan, butunlay toʻlovni amalga oshirmaslik yoki yetkazib berilgan tovar uchun toʻlovdan bosh tortish yoxud ishlarni bajarishni rad etish va h.k.) toʻliq bajarmaslikni anglatadi. Lozim darajada bajarmaslik esa majburiyatlarni shartnoma shartlari va qonunchilik talablariga, bunday shartlar va talablar boʻlmaganida esa – ish muomalasi odatlariga yoki odatda qoʻyiladigan boshqa talablarga nomuvofiq bajarishni bildiradi. Olingan majburiyatlarning bajarilishini taʼminlashning keng tarqalgan usullaridan biri neustoyka hisoblanadi.
Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 260-moddasining birinchi qismiga binoan qonun hujjatlari yoki shartnoma bilan belgilangan, qarzdor majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda kreditorga toʻlashi shart boʻlgan pul summasi neustoyka hisoblanadi.
Qonuniy neustoyka Oʻzbekiston Respublikasining “Xoʻjalik yurituvchi subʼektlar faoliyatining shartnomaviy huquqiy bazasi toʻgʻrisida”gi Qonunining 25-32-moddalarida belgilanib qoʻyilgan.
Fuqarolik kodeksining 261-moddasi birinchi qismiga asosan neustoyka ikki shaklga, yaʼni jarima va penyaga ajratilgan. Qarzdor majburiyatlarni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan hollarda toʻlaydigan va qoida tariqasida, qatʼiy pul summasida hisoblanadigan neustoyka jarima hisoblanadi.
Qarzdor majburiyatlarning bajarilishini kechiktirib yuborganida toʻlaydigan va oʻtkazib yuborilgan muddatning har bir kuni uchun majburiyatning bajarilmagan qismiga nisbatan foiz bilan hisoblanadigan neustoyka penya hisoblanadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining 2007-yil
15-iyundagi “Majburiyatlarni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun mulkiy javobgarlik toʻgʻrisidagi fuqarolik qonun hujjatlarini qoʻllashning ayrim masalalari haqida”gi 163-sonli qarorining 16-bandida tushuntirish berilishicha, penya va jarimalarning hisoblanishi majburiyatni bajarish muddati tugagan kunning ertasidan boshlanadi. Shuning uchun tomonlarning kelishuvida majburiyatlarni bajarishning boshlangʻich va oxirgi muddatlari aniq koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Aks holda esa, kreditor tomonidan majburiyatlarni bajarish talab qilingan (masalan, talabnoma yoki ogohlantirish xati yuborilgan) kundan boshlab 7 kunlik muddat oʻtgach jarima va penyaning miqdorini hisoblash boshlanadi.
Sud amaliyotidan misol keltiradigan boʻlsak (shaxslar nomlari oʻzgartirilgan), daʼvogar “G’ANISHER-GOLD” xususiy savdo va ishlab chiqarish firmasi javobgar “ZOXID QURILISH” masʼuliyati cheklangan jamiyatidan 90 mln. soʻm asosiy qarz, 9 mln. jarima va 45 mln. soʻm penya, jami 144 mln. soʻm undirish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasi bilan Beruniy tumanlararo iqtisodiy sudiga murojaat qilgan.
Daʼvogar vakili sud majlisida daʼvo arizasida koʻrsatilgan talablarni qoʻllab-quvvatlab, javobgardan 90 mln. soʻm asosiy qarz va 45 mln. soʻm penya undirishni, shuningdek, yuqoridagi Plenum qarorida berilgan tushuntirishlardan kelib chiqib, 9 mln. soʻm jarimani undirmaslikni soʻragan.
Natijada, iqtisodiy sudning hal qiluv qaroriga asosan daʼvo arizasi qisman qanoatlantirilib, javobgar “ZOXID QURILISH” MChJdan daʼvogar “G’ANISHER-GOLD” XSIChF foydasiga 90 mln. soʻm asosiy qarz, 31 mln. 500 ming soʻm penya, jami 121 mln. 500 ming soʻm hamda ish uchun toʻlangan 2 mln. 700 ming soʻm davlat boji va 17 840 soʻm pochta xarajati undirilgan.
Daʼvo talabidagi 9 mln. soʻm jarima undirish qismi boʻyicha esa, oldindan toʻlab chiqilgan davlat bojining 180 ming soʻmi javobgardan daʼvogar foydasiga undirilmasdan, daʼvogarning zimmasida qoldirilgan.
Demak, sudga asossiz kiritilgan jarima yoki penyaning miqdoriga mutanosib ravishda daʼvogardan ham davlat boji undiriladi yoki oldindan toʻlab chiqilgan boʻlsa, daʼvogar zimmasida qoldiriladi.

Q.Xojamurodov, Beruniy tumanlararo Iqtisodiy sudi sudyasi.  

B.Bekmurodov, Beruniy tumanlararo Iqtisodiy sudi sudyasi.