Sunʼiy intellekt: insoniyatning yangi doʻstimi yoki xavfmi?

Bugungi kunda texnologiyalar inson tasavvur qilolmaydigan choʻqqilarga koʻtarilmoqda. “Sunʼiy intellekt” degan tushuncha kecha paydo boʻlmagan boʻlsa-da, aynan bugun hayotimizning turli jabhalarida oʻz taʼsirini koʻrsatmoqda. Endi kompyuterlar nafaqat hisob-kitob qiladi, balki oʻrganish, mulohaza yuritish, hatto qaror qabul qilish qobiliyatiga ham ega boʻlib bormoqda. Ilgari fantastik filmlardagina uchraydigan aqlli robotlar, ovozli yordamchilar, avtomatik boshqaruvdagi vositalar bugungi kunda odatiy holga aylandi.

Tibbiyot sohasida sunʼiy intellekt shifokorlarga kasallikni aniqlashda yordam bermoqda, qishloq xoʻjaligida hosilni bashorat qilmoqda, taʼlim tizimida esa oʻquvchilar bilim darajasini tahlil qilib, individual tavsiyalar berish imkonini yaratmoqda.

Sunʼiy intellektning ildizlari aslida 1956-yilda Dartmut konferentsiyasida qoʻyilgan. Oʻshandan buyon bu sohada tinimsiz izlanishlar olib borildi. Avvaliga mantiqiy algoritmlar, keyinchalik mashinaviy oʻrganish, chuqur oʻrganish, tabiiy tilni qayta ishlash kabi texnologiyalar rivojlandi. Bugun esa sunʼiy intellekt inson miyasi faoliyatini taqlid qila oladigan darajaga yetib kelgani barchani hayratga solmoqda.

Statistik maʼlumotlarga koʻra, 2024-yilda sunʼiy intellekt bozorining qiymati 200 milliard dollardan oshgan. Mutaxassislar 2030-yilgacha bu koʻrsatkich 1,5 trillion dollarga yetishi mumkinligini taxmin qilmoqda. Bu esa texnologiya nafaqat IT sohasida, balki jahon iqtisodiyotining barcha yoʻnalishlariga taʼsir koʻrsatayotganini anglatadi.

Oʻzbekistonda ham soʻnggi yillarda bu yoʻnalishga boʻlgan qiziqish ortib bormoqda. 2020-yilda qabul qilingan davlat dasturi asosida sunʼiy intellekt boʻyicha oʻquv markazlari va ilmiy laboratoriyalar tashkil etildi. Jumladan, Toshkentdagi Sunʼiy intellekt markazi tibbiy diagnostika, davlat xizmatlarini avtomatlashtirish, chat-bot tizimlarini yaratish yoʻnalishlarida faoliyat yuritmoqda.

Albatta, bu kabi yutuqlar quvonarli. Biroq sunʼiy intellektning salbiy oqibatlarini ham unutmasligimiz kerak. Ayrim ish oʻrinlarining qisqarishi, baʼzi kasblarning yoʻqolib ketishi, shaxsiy maʼlumotlar xavfsizligi bilan bogʻliq muammolar hamon dolzarb. Shu bois, sunʼiy intellektni joriy etishda nafaqat texnik, balki axloqiy va huquqiy masalalar ham chuqur tahlil qilinishi lozim.

Kelajak sunʼiy intellekt bilan chambarchas bogʻliq boʻlishi aniq. Ammo bu texnologiya inson uchun haqiqiy doʻstga aylanishi uchun uni toʻgʻri boshqarish, adolatli va shaffof tizimlar yaratish juda muhim. Aks holda, sunʼiy intellektning oʻzi emas, balki uni notoʻgʻri qoʻllash inson uchun xavfli oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Munisa Saʼdullayeva, Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti Noshirlik ishi yoʻnalishi 3-bosqich talabasi.