YuRIDIK FAKTLARNI ANIQLASh BOʻYIChA IShLAR FUQAROLIK SUDLARIDA KOʻRILADI

Yuridik entsiklopediyaga koʻra, yuridik faktlar bu – qonunda nazarda tutilgan va muayyan huquqiy munosabatlar yuzaga kelishi uchun asos boʻlgan holatlardir.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 38-moddasiga koʻra, tugʻilish, oʻlim, nikoh tuzilganligi, nikohdan ajralish kabi fuqarolik holati hujjatlari davlat tomonidan qayd etilish kerak. Fuqarolik holati hujjatlarini qayd etish fuqarolik holati hujjatlarini yozish organlari tomonidan fuqarolik holati hujjatlarini qayd etish daftariga tegishli yozuvlarni kiritish hamda shu yozuvlar asosida fuqarolarga guvohnomalar berish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
Farzandlikka olish, otalikni belgilash, familiya, ism va ota ismini oʻzgartirish, jinsning oʻzgartirilishi kabi voqea va faktlar ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan fuqarolik holati hujjatlarida ularga tegishli oʻzgartishlar kiritish yoʻli bilan ifodalanadi.

Oʻz navbatida mazkur fuqarolik holati hujjatlarini qayd etish munosabatlari qonunlar va qonun osti hujjatlari bilan tartibga solinadi.  Shu bilan birga OʻzR Fuqarolik protseussal kodeksining tegishli moddalari bilan sud tomonidan koʻrib chiqiladigan yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni aniqlash toʻgʻrisidagi ishlar, bu xususida sudga ariza berish tartibi, arizaning va hal qiluv qarorining mazmuniga qoʻyiladigan talablar belgilab berilgan. Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash haqidagi ishlar boʻyicha qonuniy, asosli va adolatli hal qiluv qarorlarini chiqarish fuqarolarning huquqlarini himoya qilishni taʼminlaydi.

Mazkur qonunda koʻrsatilgan yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlar roʻyxati tugal hisoblanmasdan, bulardan tashqari, sudlar – 1968-yil 1-oktyabrgacha tugʻilgan bolalarga nisbatan otalikni tan olganlik, otalik va otalikni qayd qilish, ixtironi joriy etish, taklifni ratsionalizator sifatida tavsiflash, binoga, avtomobilga va boshqa maxsus roʻyxatdan oʻtkaziladigan mulkka egalik qilish, sugʻurta guvohnomasining tegishliligi, fuqaroni yoki uning ota-onasining Ikkinchi jahon urushi davrida Oʻzbekiston Respublikasiga evakuatsiya qilinganligi faktlarini ham aniqlashi mumkin.

Sud yuridik faktni aniqlash haqidagi arizani, agar qonunga koʻra bunday fakt arizachi uchun maʼlum yuridik oqibatlar keltirib chiqarsa, fakt sudga taalluqli huquq toʻgʻrisidagi nizoni hal qilish bilan bogʻliq boʻlmasa, arizachi yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktni hujjat bilan tasdiqlashning boshqa imkoniyatiga ega boʻlmasa, qonunchilikda ularni belgilashning oʻzgacha tartibi nazarda tutilgan boʻlmasa, koʻrishga qabul qiladi.

Hayotda shunday voqealar boʻladiki, fuqarolarimiz beparvolik, uzoqni koʻzlamaslik, qolaversa, huquqiy bilimlarining yetishmasligi sababli ayrim zarur boʻlgan, kelajakda huquqiy oqibatlar keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan, inson hayotidagi uchraydigan tugʻilish, oʻlim va hokazo turdagi fuqarolik holatlarini qonunda belgilangan muddatlarda va tartibda qayd qildirmay yashashda davom etadi.

Masalan, sudga fuqaro T.Teshayev ariza bilan murojaat qilgan. U oʻz arizasida tugʻishgan akalaridan birini, 1980-yilda tugʻilgan T.ning oʻlganlik faktini aniqlab berishni soʻragan. Aniqlanishicha, arizachining akasi T. 1990-yilda kasallanib, uyida vafot etgan. Lekin, oʻsha vaqtda marhumning qarindoshlarining eʼtiborsizligi tufayli ushbu holat tegishli tartibda qayd etilmasdan qolgan. Bugungi kunga kelib esa, arizachi T.Teshayev marhum otasi nomidagi meros uy-joyni oʻz nomiga rasmiylashtirmoqchi boʻlganida, davlat notarial idorasida undan marhum akasi T.ning oʻlganligini tasdiqlovchi huquqiy hujjat talab qilingan. Chunki, marhum T.ning tugʻilganligi tegishli tartibda qayd qilingan, ammo oʻlganligi qayd qilinmagan.

Mana shunday holatlar sarsonchilik, noqulayliklarga sabab boʻladi. Yuridik fakt hisoblangan har bir hujjat oʻz vaqtida qayd qilinsa, bunday holatlar bilan bogʻliq turli nizolarning oldi olinadi.

Q.Atamuradov, Fuqarolik ishlari boʻyicha tuman sudi raisi.