OʻZBEKISTONDA VORISLIK

Jamiyat negizini oila tashkil qiladi. Meros – mol-mulk bilan bogʻliq nizolar asosan oilada, qon-qarindoshlar, ota-ona, farzandlar, aka-uka, opa-singillar, bir oila aʼzolari oʻrtasida yuzaga keladi.

Merosni vorislar oʻzaro kelishib, maqbul yechimga kelib, nizosiz hal qilishi kerak. Agar nizo boʻlsa, sud orqali hal qilinadi. Nizolashish, sud tomonidan qonuniy yechim topilgan taqdirda ham merosxoʻrlar oʻrtasida qarindoshlik rishtalariga, mehr-oqibatga putur yetkazadi. Qolaversa, moddiy jihatdan ham ortiqcha ovoragarchilikka olib keladi.

Vorislik – bu shaxsning vafotidan keyin unga xususiy mulk asosida tegishli boʻlgan mol-mulkning, shuningdek, meros qoldiruvchining shaxsi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan baʼzi huquq va majburiyatlarning merosxoʻrlarga oʻtishi hisoblanadi.

Vorislik ikki xil usulda, vasiyat boʻyicha vorislik va qonun boʻyicha vorislik asosida boʻlishi mumkin. Qonun boʻyicha vorislik vasiyat mavjud boʻlmasa yoxud butun merosning taqdirini belgilamasa amalga oshiriladi.

Meros tarkibiga meros ochilgan paytda meros qoldiruvchiga tegishli boʻlgan, uning oʻlimidan keyin ham bekor boʻlmaydigan barcha huquq va majburiyatlar kiradi. Masalan, ashyolar, pul va qimmatli qogʻozlar, mulkiy huquqlar, intellektual mulk obʼektlariga yoki xususiy alomatlarni aks ettiruvchi vositaga nisbatan mutlaq huquqlar, mulkiy majburiyatlar, shu jumladan qarzlar (merosxoʻrlarga qoldirilayotgan meros qiymati doirasida).

Meros fuqaroning oʻlimi yoki uning sud tomonidan vafot etgan deb eʼlon qilinishi oqibatida ochiladi.

Meros ochilgan paytda hayot boʻlgan fuqarolar, shuningdek, meros qoldiruvchining hayotlik paytida homila holida boʻlgan va meros ochilganidan keyin tirik tugʻilgan bolalari vasiyat va qonun boʻyicha merosxoʻr boʻlishlari mumkin.

Meros ochilgan paytda tuzilib boʻlgan yuridik shaxslar, shuningdek, davlat va fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organlari ham vasiyat boʻyicha merosxoʻr boʻlishlari mumkin.

Fuqaroning oʻziga tegishli mol-mulkni yoki bu mol-mulkka nisbatan huquqini vafot etgan taqdirda tasarruf etish xususidagi xohish-irodasi vasiyat deb eʼtirof qilinadi. Vasiyatnoma shaxsan tuzilishi lozim. Vasiyatnomaning vakil orqali tuzilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Fuqaro oʻzining barcha mol-mulkini yoki uning muayyan qismini qonun boʻyicha merosxoʻrlar doirasiga kiradigan, shuningdek, kirmaydigan bir yoki bir necha shaxsga, shu bilan birga yuridik shaxslarga, davlatga yoki fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organlariga vasiyat qilishi mumkin.

Vasiyat qiluvchi qonun boʻyicha merosxoʻrlardan bittasini, bir nechasini yoki hammasini izoh bermagan holda merosdan mahrum qilishga haqli.

Meros qoldiruvchi har qanday mol-mulk toʻgʻrisidagi farmoyishni oʻz ichiga oladigan vasiyatnoma tuzishga haqli.

Meros qoldiruvchi vasiyat qilayotgan paytida oʻziga tegishli boʻlmagan mol-mulk toʻgʻrisidagi farmoyishni oʻz ichiga oladigan vasiyatnoma tuzishga ham haqli. Agar meros ochilgan paytga kelib, bunday mol-mulk unga tegishli boʻlib qolsa, tegishli farmoyish haqiqiy hisoblanadi.

Meros qoldiruvchi vasiyatnoma tuzilganidan keyin uni istagan paytda bekor qilish va oʻzgartirish borasida erkin boʻlib, bunda bekor qilish yoki oʻzgartirish sabablarini koʻrsatishga majbur emas.

B.XODJAMETOV,

Qoraqalpogʻiston Respublikasi Amudaryo tumanida

xususiy amaliyot bilan shugʻullanuvchi notarius.