АЖИНИЁЗ ИЖОДИДАН

Нарёғида бўлмагунча

Асли бузуқ сўзни билмас,

Насиҳатга кўнгил бермас,

Айтганинг қулоққа илмас,

Нарёғида бўлмагунча.

 

Яхшиларни қадрламас,

Ҳеч нарсани зеҳни илмас,

Кўрсатган йўлингга юрмас,

Онг-эсига  қуймаганча.

 

Қадрин билмас туққан элнинг,

Фарқин билмас олтин, зарнинг,

Қадрин билмас нағиз эрнинг,

Бошига иш тушмаганча.

 

Кўркамларга  кўнгли тўлмас,

Қаторига назар солмас,

Яхши ёрнинг қадрин билмас,

Бир ёмона тушмагунча.

 

Қувониб кўнглинг жой бўлмас,

Жой бўлса ҳам қулай бўлмас,

Асраб олган фарзанд бўлмас,

Камарингдан унмагунча.

 

Баҳоси йўқ асил зотнинг,

Фарқи кўпдир одамзотнинг,

Қадри бўлмас яхши отнинг,

Пиёда йўл ошмагунча.

 

Қадрин билгил барча жоннинг,

Манглай тердан унган доннинг,

Қадрин билмас ошнинг-ноннинг

Беш кун зорин  тортмагунча.

 

БОРДУР

Уруғим — қўнғиротдур, миллатим — қалпоқ,

Кенагас, манғити, хитойи, қипчоқ,

Туғишган дейдилар қалпоғ-у қозоқ,

Ўн тўртга бўлинган уруғим бордур.

 

Бир эли — Хоразм, бир эли – Турон,

Урганч, Қўнғиртов, шаҳри Самарқан(д),

Карвонларим борур, Бухор*, Аштархон*,

Не бир сулув-сулув шаҳарим бордур.

(*Бухоро, Астрахань шаҳарлари)

 

Сизнинг ёқдан кўркам унинг даласи,

Қават-қават қурилгандур қалъаси,

Кўпкари-улоққа кенгдур даласи,

Кўпкар-улоқ ўйнар йигити бордур.

 

Бизнинг элни ўн тўрт уруғ деярлар,

Қиз-жувони қизил-яшил киярлар,

Ҳайит-тўйда от арава минарлар,

Не бир гўзал сулув қизлари бордур.

 

Қиз-йигити жавоб айтар дастма-дас(т),

Кийган кийимлари атлас-у адрас,

Пойига тўшалар машҳадий палос,*

Шоҳсанам, Шириндек қизлари бордур,

(*Машҳадий палос — Эрон палос тўшаги)

 

Котиблари олар китоб, қаламин,

Бир-бирига берар Тангри саломин,

Хўжа Ҳофиз, Навоийдан сабоғин,

Алланеча толиб котиби бордур.

 

Уч ой чавоғи бор, уч ой соғини,

Уч ой қовоғи бор, уч ой қовуни,

Тўрт мавсумга етар анинг таоми,

Не бир ширин-ширин емиши бордур.

 

Бири сутлимарак*,бири отчўқай*,

Сўбиғ*ин есангиз, шакар-асалдай,

Жамбилча, қовуни ширинпачак* дай,

Йилига уч пишар меваси бордур.

(*сутлимарак, отчўқай — чирмовуққа ўхшаш ўсимлик, буталар; ширинпачак — қовун номи, пачак — ширинлик; сўбиқ — пишмаган ғўра сўта)

 

Бош қалъа деярлар қадимда Турон,

Ибо-иззат билан қилади меҳмон,

“Келгинди” деган от бизгадур ёмон,

Хитой, Қўнғирот отли элларим бордур.

 

Жайхун, Сайхун — икки дарё ораси,

Туб сақа*миз — бир кишининг боласи,

Анас, Малик икки элнинг боласи,

Оти қорақалпоқ элларим бордур.

(*сақа — сув йўлининг — канал, арналарнинг бошланиш жойи. Бу ерда - «келиб чиқишимиз» маъносида)

 

Бизнинг элга эрта келур баҳор, ёз,

Ғанқилдашиб оққуш, ғози солар соз,

Бул баёзни ёзган мулла Ҳожиниёз —

Зийварнинг ғурурли  эллари бордур!

 

КЎНГЛИМ МЕНИНГ

Оға, беклар, кўнглим етим,

Очилмас думона менгзар,

Бир бошимдаги ҳасратим,

Гирдобли уммона менгзар.

 

Умримнинг қасри йиқилган,

Иқбол косаси тўкилган,

Хатсиз, қаламсиз битилган,

Бир ажаб девона менгзар.

 

Дардимнинг йўқ ҳеч давоси,

Бузилди кўнглим Хиваси,

Умидвор инсон дунёси,

Шавкатсиз даврона менгзар.

 

Орзулар кўзгуси синган,

Сувлар аспак бўлиб тинган,

Етим кўнглим — бойқуш қўнган

Бир кўшки айвона менгзар.

 

Ошиқ — ёрсиз, булбул — гулсиз,

Кийик — чўлсиз, сўна — кўлсиз,

Зийвар айтур, юртсиз, элсиз —

Одам  девоная менгзар.

 

ҲАР ЕРЛАРДА ДИЛГИР, МУҲТОЖ БЎЛСАНГИЗ

 

Ҳар ерларда  дилгир, муҳтож бўлсангиз,

Шунда белли (белгили) даркор нарса қиммати,

Насиб ҳайдаб, элдан айро тушсангиз,

Шунда белли  уйда ҳазнинг лаззати.

 

Англамай нодонга ошно бўлсангиз,

Яхши эмас сўз остида қолсангиз,

Дуч келиб номардга меҳмон бўлсангиз,

Шунда белли  ғўч  йигитнинг хизмати.

 

Зеҳн айлаб ҳар нишона тушмоққа,

Кўнгил қўйиб, парвоз этиб учмоққа,

Ғам-қайғу, қафасда кўнгил очмоққа,

Шунда даркор ширин сўзнинг лаззати.

 

Номарддан бир нарса сўраса ғариб,

Нарса бармас юз минг борса ёлбориб,

Ёмонни ўлимдан олсанг қутқариб,

Бўлмас ҳеч бир сеннан зарра раҳмати.

 

Ғўч йигитга тушса қаттиқ савдолар,

Дўстинг зор йиғлаюр, душман табалар*,

Кетмас ҳеч изаси, беглар, оғалар,

Ғўч йигит ноҳақдан тортса туҳмат(н)и.

(*табалар — босқилар, тепкилар, мазах қилар).

 

Дунёда Зийвардек дардли киши йўқ,

Бедардларнинг анинг билан иши йўқ,

Ёлғончида зарра кўнгил хуши йўқ,

Йўқчиликдан ҳар дам чекар заҳмат(н)и..

 

НАСИҲАТ

 

Мулла  Ҳожиниёз, дер менинг отимни,

Саид-Али  дерлар асли зотимни,

Мен ўқийин, тингланг  ёзган хатимни,

Кўриб шоду-хуррам бўлинг, ёронлар!

 

Кимлар келиб, кимлар кетди дунёдин,

Боласи айрилди ота-онадин,

Отаси ҳам жудо бўлди боладин,

Жаллод ажал олди, билинг, ёронлар.

 

Жаллод ажал келса қилмас зорингни,

Тавба этиб, тасаддуқ қил борингни,

Фарқ айламас ёшлар  билан қарингни,

Барчасин мавт қилар, билинг, ёронлар!

 

Мулла бўлсанг, зое қилма илмингни,

Бандаликка маҳкам боғла белингни,

Парҳезкорлик билан ўткар кунингни,

Ҳақ йўлига хайр қилинг, ёронлар!

 

Қози бўлсанг, одил бўлиб йўл сўрғил,

Бой, фақир-у бек, султонга тенг турғил,

Наҳақ жабр этиб, ришва* олмағил,

Худойингни  ҳозир билинг, ёронлар!

        (*ришва – пора, ҳаром)

 

Подшо бўлсанг, одилдан қўй қозини,

Фуқаронинг қиш айлама ёзини,

Сўзла ҳақнинг оят-ҳадис сўзини,

Бемаъни сўзларни айтманг, ёронлар!

 

Ғаний* бўлсанг, хайру-саховат айла,

Етим-ғарибларга  шафоат айла,

Масжид бино қилиб, ибодат айла,

Худойимни ёдга олинг, ёронлар!

                     (*ғаний — бой, бадавлат)

 

Мулла  Зийвар айтди буни ёд этиб,

Мўминни қувонтиб, кўнглин шод этиб,

Қайда душман бўлса, ани мот этиб,

Кўнглин   ваҳимали  қилинг, ёронлар!

 

Мулла Зийвар айтур кўпдур кўргани,

Тавозеъ, адабдур анинг билгани,

Қодир мавлум* забонина бергани,

Ҳақдур дебон тинглангизлар, ёронлар!

    (*Қодир мавло, мавлум — Аллоҳ субҳанаҳу таолонинг исмларидан бири)

                

ЧОР ТАРАФДАН МЕҲМОН КЕЛСА

 

Чор тарафдан меҳмон келса кутмакка

Аввало йигитга ҳиммат – ҳол керак.

Дил жам бўлиб уйда тинч ётмоққа,

Кўпгина беҳисоб дунё-мол керак.

 

Йигит керак дарё киби тошмоққа,

Кўнгил парвоз этар кўкка учмоққа,

Уйга меҳмон келса кўнгил очмоққа,

Адабли-арконли ўғил зот керак.

 

Қулоқ сол, ёронлар, фаҳм-ўгитга,

Мева битмас қора толга, савтга*,

Беш кун ўйнаб-кулган ғўччоқ йигитга,

Қалам қош, хипча бел, қадди дол керак.

(*савт — оқ тол, гужумни хоразмликлар савт

дейишади.)

 

Тентакка – юмуруқ*, мажнунга – уруш,

Жиннига – тўбалаш*, полвонга – тутиш,

Бедовга югуриш, Бувданга* юриш,

Ёбига* ҳам қуйруқ билан ёл керак.

(*Юмуруқ — мушт; тўбалаш — муштлашув;

Бувдан — юк юкланган туя; ёби — қариган от.)

 

Деҳқонга ер керак, уруғ-у ҳўкиз,

Булбулга гул керак, нозбўю – афрўз,

Балиқчига дарё ичра ё  денгиз,

Кишти* керак, йўқса екан сол керак.

(*кишти – қайиқ)

 

Юк солмоққа Чин – Мочину* Бухоро,

Рус-у Нўғой, Хўжанд яна Ҳирот(г)а,

Ҳақ Бозиргон савдогари бозор(г)а,

Тоғ ўркачли алвон-алвон нор керак.

(*Чин-Мочин – Хитой)

Нашрга тайёрловчи ва таржимон

Турсунбой Абдуллаев.