SOLIQDAN YaShIRILGAN MILLIARDLAR: AMUDARYoDA NORUDA FOYDALI QAZILMALAR SOHASIDA YaShIRIN IQTISODIYoTGA QARShI QATʼIY NAZORAT OʻRNATILMOQDA

Qoraqalpogʻiston Respublikasi Prokuraturasi tomonidan respublika hududida noruda foydali qazilmalarni yer qaʼridan qazib olish bilan shugʻullanuvchi korxonalar faoliyati ustidan tizimli va qatʼiy nazorat oʻrnatilgan. Ushbu chora-tadbirlar sohada yashirin iqtisodiyot holatlarini bartaraf etish, soliq intizomini mustahkamlash hamda davlat byudjetiga tushumlarni oshirishga xizmat qilmoqda.

Mazkur yoʻnalishda Amudaryo tumani Prokuraturasi tomonidan ham samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Tahlillarga koʻra, respublika boʻyicha 234 ta korxonaga 288 ta noruda foydali qazilmalar koni uchun yer maydonlari ajratilgan. Shundan Amudaryo tumanida 28 ta korxona 33 ta karerda qazish ishlarini olib bormoqda.

Soʻnggi yillarda noruda foydali qazilmalarni qazib olish jarayonida tovar aylanmasini yashirish yoki kamaytirib koʻrsatish orqali soliq toʻlashdan qasddan boʻyin tovlash holatlari ortib borayotgani kuzatildi. Respublika kesimida oʻtkazilgan tahlillar 92 ta korxonaning elektr energiyasi isteʼmoli hajmidan kelib chiqib, haqiqatda qazib olingan noruda miqdori 16 million kub metrdan ortiq boʻlishi mumkinligini koʻrsatdi. Ushbu hajmdan kelib chiqib, byudjetga toʻlanishi lozim boʻlgan 85 milliard soʻmdan ortiq soliq yashirilgani aniqlangan.

Mavjud holatlardan kelib chiqib, Respublika Prokuraturasi tashabbusi bilan «Q-control» elektron nazorat tizimi joriy etildi. Ushbu tizim doirasida karerlarga olib boruvchi barcha yoʻllarda, jumladan ichki yoʻllarda ham kuzatuv kameralari oʻrnatildi. Natijada har bir yuk avtomashinasining harakati toʻliq hisobga olinishi yoʻlga qoʻyildi.

Elektron nazorat tizimining joriy etilishi qisqa fursat ichida sezilarli samara berdi. Xususan, tovar yuk xatlarini rasmiylashtirish soni kuniga 25 tadan 700 tagacha oshdi. Shuningdek, realizatsiya qilingan kunlik tovar aylanmasi 1200 kub metrdan 28 ming kub metrga yetdi. Bu koʻrsatkichlar sohadagi yashirin aylanmalarni ochiqlashtirish va hisob-kitoblarni shaffoflashtirish yoʻlida muhim qadam boʻldi.

Tizim orqali nazorat kuchaytirilgani natijasida 604 ta holatda yuk tashuvchi transport vositalari davlat raqam belgilarini yashirib yoki umuman raqamsiz harakatlangani aniqlandi. Ushbu holatlar boʻyicha ham tegishli choralar koʻrilmoqda.

Shu bilan birga, tumandagi barcha karerlar va noruda foydali qazilmalarni qazib olish bilan shugʻullanuvchi korxonalar toʻliq xatlovdan oʻtkazildi hamda ularning roʻyxati shakllantirildi. Qazib olingan ish hajmi boʻyicha soliq hisobotlarining haqqoniy yuritilganligini oʻrganish maqsadida Qoraqalpogʻiston Respublikasi soliq boshqarmasidan mutaxassis jalb etilgan.

2025-yil dekabr oyi hamda joriy yil yanvar oyida korxonalar tomonidan isteʼmol qilingan elektr energiyasi koʻrsatkichlari taqqoslanib, ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi bilan oʻzaro solishtirilmoqda. Bu orqali ishlab chiqarish quvvati va rasmiy hisobotlarda koʻrsatilgan maʼlumotlar oʻrtasidagi tafovutlar aniqlanmoqda.

Bundan tashqari, tuman ekologiya boʻlimi tomonidan ham karerlar qayta xatlovdan oʻtkazilib, atrof-muhitga taʼsir koʻrsatish omillari oʻrganilmoqda. Bu esa sohada faqat iqtisodiy emas, balki ekologik nazoratni ham kuchaytirish imkonini bermoqda. Hozirgi vaqtda davlat byudjetiga hisoblanmasdan qolgan soliq summalarini undirish boʻyicha aniq chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Shu oʻrinda aytish joizki, yashirin iqtisodiyot — davlat tomonidan rasmiy roʻyxatga olinmagan, soliq va hisobot tizimidan chetda qolgan iqtisodiy faoliyat turlaridir. U qisqa muddatda ayrim shaxslar uchun daromad manbai boʻlib koʻrinsa-da, uzoq istiqbolda jamiyat va davlat taraqqiyotiga jiddiy salbiy taʼsir koʻrsatadi.

Avvalo, yashirin iqtisodiyot davlat byudjetiga tushumlarni kamaytiradi. Soliqlar toʻlanmasligi natijasida ijtimoiy soha — taʼlim, tibbiyot, infratuzilma va ijtimoiy himoya dasturlarini moliyalashtirish imkoniyatlari cheklanadi. Bu esa aholi farovonligiga bevosita taʼsir qiladi.

Ikkinchidan, u tadbirkorlik muhitiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Qonuniy ish yuritayotgan tadbirkor soliq, ijara, sertifikat va boshqa majburiy toʻlovlarni amalga oshiradi. Yashirin faoliyat yuritayotgan subʼekt esa bu xarajatlardan qochadi va mahsulotni arzonroq narxda taklif qilishi mumkin. Natijada bozorda noqonuniy ustunlik vujudga keladi, halol raqobat tamoyili buziladi.

Shuningdek, yashirin iqtisodiyot investitsiya muhitiga ham salbiy taʼsir qiladi. Shaffoflik va huquqiy kafolatlar yetishmagan joyda investorlar xavfni yuqori baholaydi. Bu esa yangi ish oʻrinlari yaratish va iqtisodiy oʻsish surʼatlarini sekinlashtiradi.

Qoraqalpogʻiston Respublikasi Prokuraturasi tomonidan amalga oshirilayotgan raqamli nazorat tizimlari va bu borada sohaviy hamkorlikning kuchaytirilishi noruda foydali qazilmalar bozorida qonuniylikni taʼminlash, byudjet tushumlarini oshirish hamda sogʻlom raqobat muhitini shakllantirishga xizmat qilmoqda. Amudaryo tumani Prokuraturasi esa mazkur yoʻnalishdagi tizimli faoliyati bilan yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashishda muhim qadam tashlamoqda.

Bahrom Masharipov, Amudaryo tumani prokurori