Тупроқнинг келиб чиқиши ва хусусиятлари ҳақида биласизми?

Ер сайёраси тахминан 3,5 миллиард йил аввал пайдо бўлган. Тупроқ қандай пайдо бўлгани ҳақида турли фикрлар мавжуд. Декарт ҳамда Кант Лаплас гипотезаларига асослансак, тупроқ майда заррачалар ва чангларнинг йиғилиши натижасида вужудга келган. Ер сайёрасида тупроқларнинг шаклланиши атроф-муҳит ва органик дунё – яъни ўсимликлар ҳамда ҳайвонот оламининг пайдо бўлиши билан узвий боғланган.

Сайёрамизнинг геологик ривожланиш босқичларида иқлим билан бир қаторда органик дунё ва тупроқлар ҳам ўзгариб борган. Агар сиз турли ҳудудлардаги тупроқ намуналарини махсус адабиётларда берилган расмлар билан таққослаб кўрсангиз, турли минтақаларда ҳатто бир хил табиий шароитга эга жойларда турлича тус ва таркибга эга тупроқларни кўришингиз мумкин. Қизиғи шундаки, бир хил иқлим ва рельефга эга жойларда ҳам турли кўринишдаги тупроқлар тарқалган. Бунга асосий сабаб – инсонларнинг хўжалик фаолиятидир. Илм ва техника билан қуролланган инсон жуда қисқа вақт ичида тупроқни тубдан ўзгартириб юбора олади.

Тупроқни турларга ажратишда табиий ҳолда ҳосил бўлган тупроқ алоҳида, инсон фаолияти натижасида ўзгарган тупроқ эса алоҳида кўриб чиқилади. Ўзбекистон қонунчилигида белгиланганидек, ердан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш – халқимиз ҳаёти, фаровонлиги ҳамда мамлакат тараққиёти учун асосий омил ҳисобланади.

Тоғ жинсларининг нураши ва она жинсларнинг ҳосил бўлиши жараёнида тупроқда хлорли, сульфатли, карбонатли ва магнийли тузлар тўпланади. Улардан сувда тез эрувчи моддалар тупроқнинг пастки қатламларига ёки пастқам жойларга ювилиб кетади. Эримайдиган тузлар эса тупроқда бирикма ҳолда сақланиб қолади. Қуруқ иқлим шароитида тез эрувчи тузлар капиллярлар орқали ер ости қатламларидан ер юзига ҳаракатланса, кўп ёғинли, нам иқлим шароитида эса пастга томон ҳаракат қилади. Шунинг учун ҳам қуруқ иқлимли ҳудудларда шўр тупроқлар кенг тарқалган бўлади.

Тупроқнинг таркиби, асосан, уч қисмдан иборат бўлиб, улар бир-бири билан узвий боғланган. Биринчиси — она жинс бўлиб, ҳар бир ҳудудга хос бўлган тоғ жинсларидан иборат. Бу жинслар тупроқнинг асосий физик-кимёвий хусусиятларини белгилайди. Иккинчиси — органик моддалардир. Улар ўсимлик ва ҳайвон қолдиқлари, микроорганизмлар, тупроқда яшовчи ҳашаротлар ҳамда чириндидан ташкил топиб, тупроқнинг унумдорлигини оширади ва биологик фаоллигини таъминлайди. Учинчиси — тупроқ эритмаси бўлиб, ўсимликлар учун зарур бўлган элементлар ва моддаларнинг эриган ҳолдаги шаклида ер қатламида мавжуд бўлади. Бу эритма ўсимликларни озуқа моддалари билан таъминлаб, уларнинг ўсишига хизмат қилади. Шу уч омил тупроқнинг асосий таркибий қисмлари ҳисобланади.

Ўрта Осиёда турли хил тупроқ турлари кенг тарқалган бўлиб, улар табиий-иқлим шароити ва рельефга қараб фарқ қилади. Хусусан, чўл тупроқлари – сур тусли қўнғир тупроқлар, тақир ва тақирли тупроқлар, чўлларнинг қумли тупроқлари ҳамда ўтлоқ-аллювиал тупроқлардан иборат. Шунингдек, минтақада бўз тупроқлар, тоғ-ўрмон-дашт тупроқлари ва баланд тоғ тупроқлари ҳам учрайди.

Тупроқлар турлича физик ва кимёвий ўзгаришларга учрайди. Масалан, сув эрозияси — оқар сувлар таъсирида тупроқнинг ювилиши ва емирилиши жараёни ҳисобланади. Шу билан бирга, воҳа тупроқлари чўл ва чала чўл ҳудудларда сунъий суғориш йўли билан деҳқончиликка яроқли қилиб чиқилган унумдор ерлардир.

Шамол таъсиридаги ер юзасида содир бўладиган жараён эса дефляция деб аталади. Бу атама лотинча deflyato — ўчириш сўзидан олинган бўлиб, шамол эрозияси натижасида тупроқ заррачаларининг кўчиши ва юза қатламининг йўқолишини англатади.

Тупроқ ҳосил бўлишидаги асосий омиллардан бири — она жинсдир. У тупроқнинг асосий физик-кимёвий хусусиятларини белгилайдиган асосий тоғ жинси ҳисобланади. Тақир ер эса пастқамликларда ҳосил бўлган, юзаси қатқалоқлашган, кўпинча шўрланган ва ўзига хос намлик хусусиятига эга ерларни англатади.

Умуман олганда, тупроқ — унумдорлик хусусиятига эга бўлган, мураккаб таркибли табиий ҳосила бўлиб, у инсон ҳаёти ва хўжалик фаолияти учун беқиёс аҳамиятга эга.

Назокат Абдуллаева, 16-сонли умумтаълим мактабнинг география фани ўқитувчиси.