Ғўза тунлами ва оққанотга қарши комплекс кураш усуллари

Қишлоқ хўжалигининг барқарор ривожланиши, хусусан пахтачиликда юқори ҳосилдорликка эришишда асосий эътибор ғўза етиштиришнинг агротехник қоидаларига риоя қилиш ва зараркунандаларга қарши самарали кураш чораларини кўришга қаратилмоғи лозим. Айниқса, сўнгги йилларда агроиқтисодий жиҳатдан муҳим бўлган ғўза, помидор, маккажўхори, дуккакли ва сабзавот экинларига жиддий зиён етказаётган ғўза тунлами ҳамда оққанот каби зараркунанда ҳашаротларга қарши курашиш масаласи долзарб аҳамият касб этмоқда.

Ғўза тунлами – кўплаб экин турлари учун катта таҳдид солувчи ва тез кўпайувчи зараркунанда ҳисобланади. У асосан ғўза, маккажўхори, помидор, дуккакли экинлар, ер ёнғоқ ва ошқовоқларни шикастлайди. Қуртлари шунингдек, атиргул, хризантема ва бошқа гулларга ҳам зиён етказиши мумкин. Улар ғўза ва помидордан бўшаган далаларда, 8–12 сантиметр чуқурликдаги тупроқ қатламларида ғумбак ҳолатида қишлайди.

Баҳор мавсумида, апрель–май ойларида, тупроқ ҳарорати 16°С даражага етганда, капалаклар парвози бошланади ва тухум қўяди. Бир капалак 20–30 кун мобайнида ўртача 400 тадан 3000 тагача тухум қўйиши мумкин. Бу эса мавсум давомида 3–4 марта авлод бериш имконини яратади ва ўсимликларга жиддий зарар етказилишига сабаб бўлади. Ғўзага асосан июн ойида ўтади, тухумлар эса ўсиш нуқталари, гул косалари ва баргларга қўйилади. Қуртлар помидор меваларига ҳам сезиларли зиён етказади.

Бу зараркунанда асосан чўл ва ўрмон-дашт зоналарида кенг тарқалган бўлиб, Европа-Сибир фаунистик мажмуасига киради. У Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги мамлакатлари, Сибир, Қозоғистон, Марказий Осиё, Ғарбий Европа, Кичик Осиё ва Шимолий Африкада ҳам учрайди.

Ғўза тунламига қарши самарали курашиш учун агротехник, биологик ва кимёвий чора-тадбирларни комплекс равишда қўллаш зарур. Энг аввало, кузда ерни 28–30 см чуқурликда шудгорлаш, уруғларни давлат реестрида қайд этилган махсус препаратлар билан дорилаш, экинларни алмашлаб экишни оқилона ташкил этиш муҳим аҳамиятга эга. Бир турдаги ёки бир оилага мансуб экинларни бир ерда узоқ вақт қайта-қайта экиш зарарли организмларнинг кўпайишига олиб келади.

Биологик кураш усулларидан – тухумхўр трихограмма, бракон ва олтинкўз каби табиий кушандалардан фойдаланиш тавсия этилади. Масалан, бракон қуртларнинг ўрта ва катта ёшдаги босқичларида текинхўрлик қилиб, уларнинг ривожланишини чеклайди. Олтинкўз эса ғўза тунлами ва бошқа зараркунанда ҳашаротларнинг самарали кушандаси ҳисобланади.

Кимёвий усуллардан фойдаланишда эҳтиёт чораларига қатъий амал қилиш лозим. “Беневия” (Циантранилипрол – 0,5 л/га), “Турил” (Эмамектин бензоат – 0,25 л/га), “Лепидоцид” (Bacillus thuringiensis – 1 кг/га) каби препаратлар 1–3 ёшли қуртларга қарши самарали ҳисобланади. Бироқ ҳосил йиғишдан камида 30 кун олдин кимёвий воситаларни қўллаш тўхтатилиши шарт.

Яна бир муҳим зараркунанда – оққанот (Bemisia tabaci) Hemiptera туркумига мансуб бўлиб, ғўзага май ойининг охири – июн бошидан бошлаб зарар етказа бошлайди. У ёш баргларнинг орқа қисмида жойлашиб, шира сўриб озиқланади ва тезда тухум қўяди. Қулай шароитларда – ҳарорати 22–27°С ва намлик 70–80% бўлганда – 5–8 кун ичида личинка ҳосил бўлади. Бу жараён оқибатида улар йил давомида 11–13 марта авлод бериш қобилиятига эга бўлади.

Оққанот Ўзбекистонда кенг тарқалган бўлиб, Туркманистон, АҚШ, Африка мамлакатлари, Европанинг бир қатор давлатлари, Ироқ, Ҳиндистон, Хитой, Миср ва Япония ҳудудларида ҳам кузатилади. У куз-баҳор даврида иссиқхоналарда фаол ривожланиб, ёзнинг илк иссиқ кунлари билан очиқ майдонларга тарқалади ва турли экинларга зиён етказади.

Уларга қарши самарали кураш йўлларидан бири – юқори агротехник асосда соғлом ва бардошли ўсимлик етиштириш, шунингдек, иссиқхоналардаги зараркунандаларнинг очиқ майдонларга тарқалиши олдини олишдир. Бунинг учун энкарзия, эретмоцерус каби афелинид кушандаларни лаборатория шароитида кўпайтириб, иссиқхона ва далаларга тарқатиш тавсия этилади.

Оққанотлар сони 1 та баргда 25–50 тага етганда кимёвий ҳимоя чоралари кўрилиши зарур. Бундай ҳолатда “Нурелл-Д” (1,5 л/га), “Суми-альфа” (0,5–0,6 л/га), “Моспилан” (0,15 кг/га) каби самарали препаратлардан фойдаланиш мақсадга мувофиқ.

Қишлоқ хўжалигида юқори ҳосилдорликка эришиш фақат экинлар парваришига боғлиқ эмас, балки уларни зараркунанда ҳашаротлардан ҳимоя қилиш ишларини тўғри ва мунтазам ташкил этиш билан ҳам узвий боғлиқ. Ғўза ва бошқа муҳим экинларга зиён етказаётган ҳашаротларга қарши агротехник, биологик ва кимёвий кураш чораларини комплекс равишда қўллаш юқори самара беради. Бу борада ҳар бир деҳқон, агроном ва фермер ўз вақтида хабардор ва масъул бўлиши шарт. Фақат шундагина етиштирилаётган ҳосилнинг сифат ва миқдори кафолатланади ҳамда миллий иқтисодиётга муносиб ҳисса қўшилади.

Интернет маълумотлари асосида Ўсимликлар карантини ва ҳимояси агентлиги Амударё туман бўлими фитосанитар давлат назорот инспекторлари

Муротбой Ибрагимов, Даврон Собуров, Улуғбек Худайбергенов, Азамат Оллабергенов, Отабек Кенжабоевлар томонидан тайёрланди.