Siz axborot berishga majbursiz, janob yoxud qonun boʻlsa ham imkoniyat yoʻqmi?

Ochiq va adolatli davlat qurishda ommaviy axborot vositalarining roli beqiyos. Ayniqsa, jamiyatni ishonchli va haqqoniy axborot bilan taʼminlashda jurnalistlarning axborot olish huquqi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida mazkur huquq mustahkam himoyalangan. Konstitutsiyada ham, sohaviy qonunlarda ham axborot erkinligi belgilab qoʻyilgan. Ammo amaliyotda nima kuzatilmoqda? Jurnalist maʼlumot soʻraydi, qoniqarli javob ololmaydi. Axborot talab qiladi, bahona eshitadi. Qonun bor – lekin baʼzi mansabdorlar uni pisand qilmaydi. Axborotga erishish jarayonida yuzaga kelayotgan “sunʼiy devor”lar ommaviy axborot vositalarining samarali faoliyatiga toʻsqinlik qilmoqda.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 33-moddasida har kimning axborot olish huquqi kafolatlangan. 81-moddaga koʻra, ommaviy axborot vositalari erkin boʻlib, davlat ularning axborotni izlash, olish va tarqatish huquqini himoya qiladi. 82-moddada esa tsenzuraga yoʻl qoʻyilmasligi qatʼiy belgilangan. Bundan tashqari, “Axborot olish kafolatlari va erkinliklari toʻgʻrisida”, “Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisida”, “Jurnalistlik faoliyatini himoya qilish toʻgʻrisida”gi va boshqa shu kabi qonunlar ham jurnalistlarning axborot izlash va soʻrash huquqini qonuniy yoʻl bilan taʼminlaydi.

Biroq, hayotda roʻy berayotgan voqelik boshqacharoq. Davlat idoralari koʻpincha jurnalist murojaatiga javob berishdan qochadi. Baʼzi hollarda javob kechiktiriladi, boshqalarida esa umumiy, mazmunsiz va foydalanishga yaroqsiz maʼlumot taqdim etiladi. Bu esa jurnalistning haqiqiy manzarani ochib berish imkonini cheklaydi.

Bu muammoning sabablari koʻp qirrali. Menimcha, ayrim davlat tashkilotlari hali ham axborot erkinligini xavf sifatida qabul qiladi. Ular jamoatchilik bilan ochiq muloqot qilishga tayyor emas. Shu bilan birga, haddan tashqari qogʻozbozlik, qaror qabul qilishdagi sustlik, masʼuliyatsizlik kabi byurokratik toʻsiqlar hali ham hukm surmoqda. Bundan tashqari, axborot tayyorlash madaniyati yetarli darajada shakllanmagan. Koʻplab tashkilotlarda ish yurituvchi xodimlar yozma nutqda savodsiz, jurnalist soʻrovlariga beparvo munosabatda boʻlishadi. Shu sababli soʻrovlarga shablon, umumiy, hech qanday ahamiyat kasb etmaydigan javoblar qaytariladi.

Oldingi haftaning oʻzida men mahalliy tashkilotlardan biridan muhim mavzuda axborot soʻradim. Avvaliga “beramiz” deyishdi. Keyin jimlik. Javob boʻlmadi. Yoki berilgan taqdirda ham, faqat umumiy raqamlar, tushunarsiz gap-soʻzlar... Afsuski, baʼzan shunday “ehson” uchun ham quvonib qolamiz. Lekin bu axborot emas! Bu faktlarga asoslangan oʻqishli material tayyorlash imkonini bermaydigan, jamiyatni haqiqatdan uzoqlashtiradigan maʼlumot parchasi, xolos.

Oxirgi yillarda davlat tashkilotlarida matbuot kotiblari faoliyat yuritmoqda. Ular ommaviy axborot vositalari bilan aloqada boʻladigan koʻprik vazifasini oʻtashi lozim. Biroq, koʻp hollarda ular telefon qoʻngʻiroqlariga javob bermaslik, soʻrovlarga munosabat bildirmaslik, yoki eng kamida javobni kechiktirish kabi xatti-harakatlar bilan oʻz majburiyatlariga masʼuliyatsizlik qilishmoqda. Bu esa jurnalistning ishini samarasiz, jamiyatni esa haqiqatdan benasib qoldiradi.

Axborot berilmasligi – bu faqat jurnalist uchun emas, butun jamiyat uchun zarar yetkazadi. Shu sababdan jinoyatlar, korruptsiya holatlari yillar davomida yashirin qoldi, davlat mablagʻlari qay holda va nimalarga sarflanishidan jamoatchilik xabardor boʻlmadi. Oqibatda esa jamiyatda davlat tizimiga ishonch pasaydi. Agar jurnalist toʻliq va haqqoniy maʼlumot bilan taʼminlanmasa, haqiqatni yoritish imkoniyatiga ega boʻlmaydi. Haqiqat yoritilmasa, adolat qaror topmaydi va jamiyatda tengsizlik kuchayadi.

Aslida jurnalist axborotni olish uchun iltimos qilmasligi kerak. U qonuniy asosda axborotni olishga haqli. Lekin koʻplab tashkilotlar hanuz bu haqiqatni anglamay kelmoqda. Ular uchun axborot berish vazifa emas, ixtiyoriy yordamdek tasavvur qilinadi. Holbuki, jurnalist huquqlari davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari tomonidan buzilishi — qonunga zid harakatdir va javobgarlikka sabab boʻladi.

Ommaviy axborot vositalari va jurnalistlar haqiqatni jamiyatga yetkazuvchi asosiy omil hisoblanadi. Axborot esa kuch. Lekin bu kuch yashirilsa, haqiqat jim boʻladi. Axborot jamiyatda ijtimoiy fikr shakllanishi, jarayonlarni tahlil qilish va fikr yuritish uchun xizmat qiladi. Ochiq axborotni yashirish orqali faqat jurnalist emas, butun jamiyat notoʻgʻri maʼlumot asosida fikr yuritishga majbur boʻladi. Bunday jamiyatda haqiqat sukut saqlaydi.

Shuning uchun ham axborot siyosatini qayta koʻrib chiqish, javobgarlikni kuchaytirish, media bilan ishlash madaniyatini shakllantirish, davlat organlaridagi masʼul shaxslarni media savodxonlik va axborot berishga oid amaliy koʻnikmalar bilan taʼminlalash davr talabi hisoblanadi.

Jurnalistlar hech kimdan yolvorib axborot soʻrashga majbur emas. Ular qonunga tayanib faoliyat yuritadi. Qogʻozda yozilgan qonunlar esa amalda hamaga birday ishlashi kerak. Chunki bizga “sunʼiy devor”lar emas, haqiqat kerak.

Shohzod Qurbonboyev, jurnalist.