Texnologiyalar va insoniylik: muvozanat masalasi

Bugungi kunda texnologiyalar hayotimizning ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Har birimiz ertalab uygʻonganimizda, avvalo telefonimizga qaraymiz, ishda kompyuter oldida vaqt oʻtkazamiz, kechqurun esa ijtimoiy tarmoqlarda doʻstlarimiz bilan muloqot qilamiz. Ammo shuncha qulayliklar va yengilliklar ortida katta savol turibdi: texnologiyalar insoniylikni yutib yubormayaptimikan?

Texnologiyalar, ayniqsa sunʼiy intellekt va raqamli vositalar, bizga katta imkoniyatlar yaratmoqda. Ish jarayonlari tezlashdi, masofaviy taʼlim va ishlash imkoniyatlari paydo boʻldi, dunyo bilan bir necha soniyada bogʻlanish oddiy holga aylandi. Shu bilan birga, virtual dunyoga haddan tashqari bogʻlanish insoniy qadriyatlar, shaxsiy muloqot va mehr-oqibatga putur yetkazayotganini inkor qilib boʻlmaydi.

Soʻnggi yillarda yoshlar orasida yuzma-yuz muloqot qilish koʻnikmalari susaygani kuzatilmoqda. Doʻstlar bilan samimiy suhbat oʻrnini qisqa xabarlar, emoji va layklar egallamoqda. Shu bilan birga, koʻpchilik texnologiyalar ortidan quvib, oʻz hayotining haqiqiy maqsadini unutib qoʻyayotgani ham sir emas.

Albatta, texnologiyalarni toʻliq rad etib boʻlmaydi va bunga ehtiyoj ham yoʻq. Chunki ular hayotimizni yanada qulay va samarali qilmoqda. Muhimi — ularni toʻgʻri boshqarish va insoniylik bilan muvozanatni saqlash. Oilaviy davralarda telefonni bir chetga qoʻyib, farzandlarimiz bilan yuzma-yuz suhbatlashish, doʻstlar bilan tirik muloqotni davom ettirish, bir soʻz bilan aytganda, haqiqiy hayotning goʻzalligini unutmaslik kerak.

Jamiyatimizda “raqamli detoks” tushunchasi ham ommalashmoqda. Raqamli detoks deganda, telefon, planshet, noutbuk kabi texnologik vositalardan maʼlum vaqt davomida ongli ravishda voz kechish tushuniladi. Vaqti-vaqti bilan texnologiyalardan vaqtincha voz kechib, oʻzimizni ruhiy va jismoniy jihatdan tozalash, tabiiy hayotga qaytish sogʻlom turmush uchun muhim sanaladi. Raqamli detoksni samarali oʻtkazish uchun avvalo vaqt va mashgʻulotlarni oldindan rejalashtirish muhim ahamiyatga ega. Masalan, dam olish kunlarini telefon va internetdan uzoqda oʻtkazishga harakat qiling. Piyoda sayr qilish, kitob oʻqish, sport bilan shugʻullanish yoki gadjetsiz bajariladigan boshqa sevimli mashgʻulotlarga vaqt ajrating.

Yotishdan kamida ikki soat avval telefon, noutbuk va televizordan foydalanishni cheklash tavsiya etiladi. Shu bilan birga, kechasi telefonda maxsus tungi rejimni yoqishni unutmang. Kitob mutolaa qilayotgan paytda yoki yaqinlaringiz bilan uchrashuv chogʻida telefonni ovozsiz holatga oʻtkazib, uni alohida xonada yoki sumkada qoldirish maqsadga muvofiq.

Shunday ekan, texnologiyalarni dushman sifatida emas, balki yordamchi vosita sifatida qabul qilishimiz lozim. Insoniylik — bizning eng katta boyligimiz. Uni texnologiyalar soyasida yoʻqotmasdan, aksincha, ularni jamiyat rivoji va farovonligi yoʻlida toʻgʻri yoʻnaltirish — barchamizning vazifamiz.

Diyorbek Bozorboyev, Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali talabasi