AJINIYoZ – QORAQALPOQ XALQINING BUYuK OQINI

Qoraqalpoq xalqining buyuk oqini Ajiniyoz Qoʻsiboy oʻgʻli 1824-yilda  Orol dengizining janubidagi “Qamish boʻgat” ovulida tugʻilgan. Ota-bobolari oʻz davrining botiri, mardi deb eʼtirof qilingan insonlar edi. Ajiniyozning qalbida badiiylikning kurtak yozib, gul-gʻunchaga aylanishida soʻzga chechan, dilobar onasi Nazira onaning taʼsiri katta boʻlgan.

Ajiniyoz madrasalarda taʼlim olish bilan bir qatorda mustaqil ravishda turli kitoblarni qiziqib oʻqib, bilimini tinmay oshirib borgan. Husnixati juda chiroyli boʻlgan. Bilimga tashna qoraqalpoq elida savodli husnixat egalari juda qadrlangan. Madrasa va kutubxonalardagi noyob kitoblarni koʻchirib, xattotlik bilan ham shugʻullangan. Alisher Navoiyning ayrim asarlarini koʻchirib, husnixatda yozganligi haqidagi maʼlumotlar tildan-tilga koʻchib, hozirgi kungacha yetib kelgan.

Ajiniyoz Xivadagi Shergʻozixon va Qutlimurod inoq madrasalarida oʻqishni davom ettirgan. Qutlimurod inoq madrasasining kiraverishida “Bu madrasada 1840-1844-yillarda qoraqalpoq adabiyotining klassigi Ajiniyoz Qoʻsiboy oʻgʻli oʻqigan” degan lavha bitilgan. Madrasalarda faqat diniy bilimlar emas, dunyoviy ilmlar, shuningdek, Sharqning buyuk shoirlarining sheʼrlarda ifodalangan falsafiy qarashlari ham oʻrganilgan. Maxtumqulining koʻpgina  asarlarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan. Xorazm – Xiva adabiy muhitining,  Maxtumquli merosining ijobiy taʼsiri “Ziyvar” adabiy taxallusi bilan asarlar yaratgan Ajiniyoz ijodining xalqchilligida, hatto tilida ham yaqqol sezilib turadi.

Oʻsha davrlardagi qoraqalpoq xalqining ogʻir tashvishlarga toʻla hayoti haqiqiy shoirning qalbida aks-sado bermay qolmas edi. Ajiniyoz ijodida muhabbat lirikasi bilan birga xalq hayotiga achinish, amaldorlarni adl-u insofga chorlash, koʻpgina urugʻ-elatlarga ega boʻlgan qoraqalpoq xalqini hamjihatlikka – ogʻzibirchilikka chaqirish yaqqol aks etgan. Qozoq, qoraqalpoq xalqida oqin – shoir boʻlgan odam, albatta, doʻmbira chalib bilishi, oʻz soʻzini qoʻshiq qilib aytishi  shart boʻlgan. Toʻyu-bayramlarda “Aytishuv” (“Aytis”)lar xalqning katta eʼtiborida boʻlgan. Ajiniyoz bu borada ham kuchli iqtidor egasi edi. 40 yoshida qozoqning mashhur “aytishuvchi” qizi Mengeshxonni yenggan.

Ajiniyoz oʻzi yashab ijod etgan davrda qoraqalpoq xalqining haqiqiy maʼrifatparvari boʻlgan buyuk shaxs edi. U qozoq, tatar, boshqird, turkman elatlari aro sargardon kezib, oʻz qavmiga kelgach, kambagʻallarning bolalarini oʻqitish uchun maktablar ochadi va oʻzi muallimlik qilib, xalq farzandlariga xat-savod oʻrgatadi.

Qoraqalpoq klassiklarining ijodini keng koʻlamda oʻrganish, targʻib qilishga mustaqillik sharofati bilan katta eʼtibor qaratildi. Ajiniyozning yangi topilgan asarlarini nashr etish, koʻpgina tillarga tarjima qilish ishlari amalga oshirilmoqda.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “2024-yilda Qoraqalpoq xalqining buyuk mumtoz shoiri Ajiniyoz Qoʻsiboy oʻgʻli tavalludining 200 yilligini munosib nishonlash toʻgʻrisida”gi Qarori asosida rejalashtirilayotgan chora-tadbirlar bu borada munosib qadamdir.

Qoraqalpoq xalqining ulugʻ shoiri, Oʻzbekiston Qahramoni Ibroyim Yusupovning

“Yulduzlarni yerga ungiltmoq* boʻlsang,

Yomon shoirlarni tungiltmoq** boʻlsang,

Agar men oʻlganda tiriltmoq boʻlsang,

Ayt sen Ajiniyozning qoʻshiqlarinnan! –”

(*Ungiltmoq – moʻralatmoq, tikilib qaratmoq; **tungiltmoq – yuz oʻgirtirmoq) – deganiday, Ajiniyozning katta maʼnaviy qudratga toʻla ijodini qadrlash, asrash, avlodlarga yetkazish biz uchun ham qarz ham farz, hisoblanadi. Ushbu munosabat bilan atoqli folklorshunos Seydin Amirlanning shaxsiy kutubxonasidan olingan “Ajiniyoz ijodi” kitobining elektron variantida keltirilgan maʼlumot va ayrim sheʼrlaridan tarjimalarni Siz aziz mushtariylarimizga ilindik. Bolaligimizda radio orqali quloqlarimizga, qalbimizga singib ketgan dilga payvand bu qoʻshiqlar  Qoraqalpoqning buyuk chechan farzandining ijod ummonidan bir qatradir, xolos.

 Nashrga tayyorlovchi va tarjimon

Tursunboy Abdullayev.