SOʻZ MULKINING SULTONI

Alisher Navoiy oʻzbek adabiyotidagina emas, balki butun turkiy xalqlar adabiyoti, hatto jahon xalqlari adabiyoti tarixidagi eng noyob hodisalar silsilasiga mansub boʻlgan buyuk shaxsdir. U qoldirgan merosining soni va hajmiga koʻragina emas, yuksak badiiyatiga koʻra ham tengsizdir. Navoiy ijodkor inson, kashfiyotchi olim, teran mushohadali tarixchi, nozik didli mutasavvuf, aruz ilmining bilimdoni, sheʼriyat mulkining sultonidir.

Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy haqida gap ketganda "Xamsa”ni tilga olmay iloj yoʻq. Bu borada xamsachilik tarixiga nazar tashlaymiz: "Xamsa” arabcha "beshlik” demak. U mustaqil besh dostondan iborat boʻlishi lozim. Har bir doston mustaqil bir voqeani mazmuni keng va atroflicha masnaviy yoʻli bilan yoritib beradi.

Navoiy "Xamsa” yozishga kirishar ekan:

Yoʻldasa bu yoʻlda Nizomiy yoʻlim,

Qoʻldasa Xisrav bila Jomiy qoʻlim,

- deb madad soʻraydi. U oʻz oldiga oʻziga xos "Xamsa” yaratish vazifasini qoʻyadi. Buni shoir bir-necha oʻrinda ochiq-oydin taʼkidlaydi. "Farhod va Shirin” dostonining muqaddimasida shunday satrlar bor:

"Ayni nazm etki, tarhi toza boʻlgʻay,

Ulusqa mayl beandoza boʻlgʻay,

Yoʻq ersa nazm aylagʻonni xaloyiq,

Muqarrar aylamak sendin ne loyiq?”

Demoqdaki, shunday asar yozginki, oʻziga xos boʻlsin, oʻqigan odamlar boshqa asarlarga oʻxshamasligini sezib tursin. Aks holda, asari oʻzgalar yozganidek boʻlsa, bunday takrorlash senga loyiq emas. Yaxshisi, bunday asar yozmaganing maʼqul.

Lekin  bu ishni qilish oson emas edi. Buning uchun qalam tigʻi oʻtkir Nizomiy va Dehlaviy bilan ijodiy bahsga kirishishi lozim boʻladi. Bu esa juda katta bilim va yuksak adabiy didni talab qiladi. Navoiy "Farhod va Shirin”da shunday yozadi:

"Emas oson bu maydon ichra turmoq,

Nizomiy panjasiga panja urmoq.

Kerak sher oldida ham sheri jangi,

Agar sher oʻlmasa bore palangi”.

Navoiy yoʻlbars emas, sher boʻldi. Bu ogʻir va masʼuliyatli vazifani 1483-1485-yillarda, qisqa muddat ichida ado qildi.

Bugun biz yoshlar ulugʻ bobomiz Alisher Navoiyning avlodlari sifatida ularga munosib farzand boʻlmogʻimiz darkor Navoiyni anglab, ijodini chuqur oʻrganib, bizga nima demoqchi ekanligini anglashimiz lozim. Navoiy dahosi butun dunyoga mashhur. Navoiyni faqat turkiy xalqlar emas, balki jahon xalqlari sevib oʻqiydi. Navoiyning xotirasiga oʻrnatilgan haykallar Moskva, Tokio, Boku shaharlarida qad rostlagan. Mamlakatimiz poytaxtida esa (Oʻzbekiston milliy bogʻida) Alisher Navoiyning ulugʻvor haykali 1991-yil 26-sentyabr kuni barpo qilindi. Ana shu haykal ustidagi peshtoqqa Navoiy gʻazalidan olingan:

Olam ahli bilingizkim, ish emas dushmanligʻ,

Yor oʻlung bir-biringizgaki, erur yorligʻ ish, -  degan misralari yozib qoʻyilgan. Bu soʻzlar esa bashariyatga qarata aytilgan shior kabi jaranglaydi. Yurtboshimiz Islom Karimov aytadilar: "... Olamda turkiy va forsiy tilda soʻzlovchi biror-bir inson yoʻqki, u Navoiyni bilmasa, Navoiyni sevmasa, Navoiyga sadoqat va eʼtiqod bilan qaramasa”. Bugun biz yoshlar Navoiyni anglaymiz va sevamiz. Ularni anglash esa millatni sevish demakdir.

Yulduz TURSUNBOYeVA,

Amudaryo akademik litseyi oʻquvchisi, "Kamolot” sardori.    

(Foto - http://sensorika.uz)