NAVOIY VA BOBUR: HAR SATRIDA HIKMAT YaShIRIN

Ajdodlarimizning tafakkur qudrati mahsuli boʻlgan, maʼnaviy qadriyatlarimiz asosini tashkil qiluvchi asarlar boqiylikka daxldordir. Vaqt oʻtishi bilan avval mangulikka mansub koʻrilgan koʻp narsalar tanazzulga uchraydi, lekin boqiy asarlar asrlar osha yogʻdularini taratib, insoniyatning maʼnaviy-aqliy, axloqiy kamolotiga xizmat qilib kelaveradi.

Maʼlumki, eʼtiqod tuygʻulari, yaxshi xulq yoki yaxshi odat malakalari inson bilan birga tugʻilmaydi. Ularni jamiyat va odamlar tarbiya jarayonida kamolga yetkazadilar.

Ana shu yoʻlda bizga rahnamolik qiluvchilar, oʻzlarining oʻlmas asarlari bilan avlodlarning hayot yoʻlida mayoq vazifalarini bajaruvchi buyuk ustozlarimiz, shubhasiz, A.Navoiy va Z.M.Bobur hisoblanadi. Bu mutafakkirlar dahosi faqat aql-idrok, tafakkur kuchi bilan anglab yetiladigan maʼnaviyat oftoblaridir. Har qaysi ijodkor Navoiy va Bobur zakosining millatparvarlik, vatanparvarlik mohiyatini anglab yetganidan keyingina oʻz badiiy kashfiyotlari uchun yoʻl ocha oladi. Chunki, bu daholarni anglash – hayotni, jamiyat voqea-hodisalarini, inson qalbini idrok va ifoda etishning yuksak choʻqqisidir, sanʼatning asl xalqchilligini taʼkidlash demakdir.

Adabiyot, soʻz sanʼati xalq dard-tashvishlarini, quvonchlarini badiiy haqiqatga aylantirish bilan birga millat didini yuksaltirishga, estetik saviyasini kamol toptirishga xizmat qiladi. Navoiy va Bobur oʻz ijodlarida ana shu vazifani bekamu koʻst bajarish baxtiga muyassar boʻlganlar. Navoiy inson avlodini umrni bir maqsadga intilmasdan, oʻz iqtidori va imkoniyatlari doirasida kamolot bosqichini koʻzlamasdan kechirishning alamli oqibatlari toʻgʻrisida:

Birovkim – jahondin kerak kom anga,

Emas yaxshi – bir yerda orom anga.

satrlari bilan ogoh etib, ularni umr bogʻidan mumkin qadar sara mevalar undirishga, maqsad yoʻlida sobitqadam boʻlishga, tinimsiz izlanish va intilishga daʼvat qildi.

U "Badoyeʼ ul-bidoya” devoni debochasida insonning bunyodkorlik dahosi, tafakkur zakovati va fidoyi tabiatiga quyidagi satrlarida ayrim talablarini qoʻygan edi:

Ranj koʻrmay kishi toparmu farogʻ,

Koʻngli oʻrtanmayin yonarmu charogʻ?

Tuxm yerga kirib – chechak boʻldi,

Qurt jondan kechib – ipak boʻldi.

Lola tuxmicha gʻayrating yoʻqmu,

Pilla qurticha himmating yoʻqmu?

Inson zotidan boʻlmagan ongsiz-idroksiz mavjudot bilan oʻz kuch-qudratini taqqoslab koʻrishga daʼvat qilmoqda buyuk shoir. Insonning ongli mehnati, aniq, ulugʻ maqsadni koʻzlagan faoliyati zaminidagi moʻʼjizakor imkoniyatlari haqida, undan foydalanmaslik oqibatlari haqida kuyinib soʻzlamoqda: "Axir sen, ilohiy qudratning eng aziz va mukarram, ulugʻ va qudratli, eng goʻzal va benazir ehsonisan – inson degan noming bor, to tirik ekansan, insonlik nomiga munosib gʻayrat va himmat koʻrsat!”

Navoiy yana bir shohbaytida inson mehnatining sharofat va xosiyatlarini ilohiy qismatning xohish-irodasi deb biladi.

Tengri ehsonigʻa shod oʻlgʻon – qilur,

Oʻzni shod-u mehnatidan elni ham.

Bu baytning mazmuni ommalashib yoshlarimiz oʻzlariga shior qilib olishlari lozim boʻlgan "odam farzandi faqat oʻzi uchun yashamaydi”, degan hikmatli soʻzlarga koʻchgan.

Zahiriddin Muhammad Bobur sheʼriyatida ham inson kamolotidagi axloqiy va maʼnaviy masalalarga keng oʻrin berilgan. Shoir insonni ulugʻlaydi, unga hurmat nazari bilan qaraydi. Inson qadr-qimmatini yuqori koʻtaradi. U doʻstlik, birodarlik, Vatanga sadoqat kabi sifatlarni olqishlaydi. Boburning fikricha xasislik, xudbinlik, riyokorlik kabi yaramas illatlar insonni halokatga yetaklaydi. U kishining hayoti yaxshilik, muruvvat, oliyjanoblik, toʻgʻrilik kabi oliy maqsadlarga qaratilishi kerak, deb biladi. U mansab va davlatga erishib gʻururlanmaslik, kamtarin boʻlish kabi insoniy fazilatlarni kamol toptirishga undaydi. Ota-ona bilan farzand oʻrtasida mehr-muhabbat, qadr-qimmat, ehtirom kabi xislatlar barqaror boʻlishini istaydi:

Otani chunki qibla debturlar,

Qibla yangligʻ anga nazar qilgʻil.

Bobur axloqiy tarbiya masalasiga alohida eʼtibor bergan. Shoirning maʼnaviy-falsafiy qarashlarini va ijtimoiy mavzularga boʻlgan munosabatini aniqlashda, uning ayniqsa, muammolarini oʻrganish katta ahamiyatga egadir:

Xulqingni rost qilgʻil har sorigʻakim borsang,

Ahsanta der bori el gar yaxshi ot chiqorsang.

Boburning bu muammosi zamiridagi mazmun va insoniy his-tuygʻular ulugʻ soʻz sanʼatkori tomonidan yuksak mahorat bilan ifoda etilgan. Shoir haqiqiy inson nomiga ega boʻlish uchun axloqning barcha normalariga rioya qilish kerakligini, shundagina kishi el hurmati va baxtga sazovor boʻlishini uqtiradi.

Umuman, ulugʻ bobokalonlarimiz A.Navoiy va Z.Boburlarning sheʼriyati oʻzining janr xususiyatlari, mavzu doirasi, hayotiy falsafasi va badiiy jilosi bilan oʻzbek mumtoz adabiyotining nodir namunalarini tashkil qiladi. Ularda hayot va insonni qadrlash, goʻzallikdan bahramand boʻlishga intilish haqida nafaqat orif insonning, balki mualliflarning ham shaxsiy qarashlari oʻz aksini topgan. Shuning uchun ham Navoiy va Bobur sheʼriyatini u zotlar yashab oʻtgan murakkab davrning oʻziga xos badiiy koʻzgusi deyish mumkin.

Oʻzlarining sermazmun va barakali ijodlari bilan jahon madaniyatiga ulkan hissa qoʻshgan bu buyuksiymolarning asarlari hamisha hammamiz, ayniqsa oʻzlarini komil insonlar darajasiga yetkazishni istagan yoshlarimiz uchun hayot maktabi vazifasini oʻtaydi.

Ahmad NAFASOV,

"Jayxun ilhomlari” NNT raisi.

(Foto - http://turkistonpress.uz)