БОҚИЙ ҚАДРИЯТЛАР, ГЎЗАЛ ТУТУМЛАР

Қадим ва кўҳна Туронзаминда турли миллат вакиллари ўзаро аҳилликда яшаб келадилар. Ўзбек, қозоқ, тожик, қирғиз ва туркман миллатлари худди эт билан тирноқ каби бир-бирларидан ажралмас дўст, қадрдон халқлардир. Маҳалла эса барча миллат вакиллари, шу жумладан қозоқ миллати учун ҳам ўзаро меҳр-оқибат маскани, қадриятлар қадр топган макон. Айни пайтда кўпмиллатли туманимизда 10 минг нафардан зиёд қозоқ миллатига мансуб фуқаролар яшайди. Уларнинг ўз дини, эътиқодларини эмин-эркин амалга оширишлари, фарзандлари ўз она тилларида таълим-тарбия олишлари, урф-одат ва анъаналарига амал қилишлари учун барча зарур шароитлар яратилган.

– Ўзбек оилалари билан ҳовли-боғимиз туташ шароитда туғилиб-ўсганман, -дейди Қорақалпоғистон Республикаси Қозоқ миллий маданияти маркази туман бўлими рахбари Озод оға Алмурадов. – Ҳеч бир масалада “сеники - меники” деган тушунча бўлмаган. Бу ёғини сўрасангиз, икки нафар қизим ўзбек оилаларига келин бўлишган.

Амударё туманида бундай оилалар жуда кўп. Қозоқ тўй маросимларидаги “бет очар”, “кафгир куйди”, “рапида куйди”, “келин салом” каби маросим ва урф-одатлар ҳар бир ўзбек оиласи учун ҳам қизиқарли ва қадрли. Айниқса, қозоқ келинларининг “қара шай”, яъни сутли қора чой дамлаш маросимлари жуда завқли бўлиб, бу маросим орқали маҳалла кайвонилари янги келиннинг эпчиллиги, пазандалиги-ю одамгарчилиги ҳамда саранжон-саришталигига баҳо берадилар. Шунинг учун қозоқ оилаларида қизлар жуда ёшликларидан оила тутумлари ва қадриятлари асосида тарбияланадилар.

Ҳайит ва байрамларда қозоқ оилаларида сергўшт тўғрама, куртук, беш бармоқ, гўштли патрак, чалпак, пашмак каби таомлар тайёрлашади. Бу таомлар шунчаки тайёрланмайди, балки бекалар бунга алоҳида меҳр ва эътибор билан қарашади. Яхши пишиб етилган таомлар меҳр ва шукроналик рамзи сифатида қўшниларга тарқатилади. Бундай удумга ҳайит кунларида қатъий амал қиладилар. “Бир товоқ ошда қирқ қўшнининг ҳақи бор”, деган қозоқ халқ ҳикматининг маъноси ҳам шунда.

Бундан ташқари, азадор оилаларга алоҳида меҳр ва эътибор кўрсатиш қозоқ халқи учун азалий одатлардан саналади. Мусибат етган хонадонга уч, баъзан етти кунгача қувватбахш таомлар пишириб киритилиши, зарур пайтларда мотамзада инсонларнинг оғирини енгиллатишга ҳаракат қилиш бобомерос қадриятлардан ҳисобланади.

Аксарият қозоқ оилаларида қозоқ халқининг миллий чолғуси – дўмбира ва қўбиз жуда қадрланади. Чунки, ёшлар қозоқ миллий созларидан бирини албатта чалиб билиши керак, деб ҳисобланади.

– Қозоқ куйларининг, қозоқ фольклорининг сеҳрини туйиб ўсган фарзандлар нафақат санъатсевар, балки элсевар, Ватанпарвар, мард ва жасур инсонлар бўлиб улғайишади, -дейди “Бўзёп” аҳоли дам олиш ва маданият маркази раҳбари Мадина Кенжақораева. – Шунинг учун марказимизда ўзбек ва қозоқ куйлари, мумтоз мусиқаларини ёшларимиз жон-жон деб ўрганишади. Айниқса, овулимизнинг, қозоқ миллатига мансуб ёшлари ҳозиржавобликда, ўланлар, термалар, ҳатто достонлар куйлашда жуда моҳир.

Қозоқ оилаларида меҳмоннинг иззати жуда бўлакча. Хонадонга келган меҳмон – қўноқ алоҳида меҳр билан кутиб олинади ва эътибор кўрсатилади. Ҳатто меҳмонга хизмат кўрсатаётган оила аъзолари меҳмоннинг ҳурмати учун унинг ҳузурига ҳар гал кириб келганларида тавозъе билан салом беришади ва ҳонадан чиқишда орқага тисарилиб чиқиб кетадилар, ҳеч қачон меҳмон олдидан юзини орқага ўгириб чиқмайдилар. Ана шу одатга амал қилмаса, меҳмонга ҳурматсизлик ҳисобланади.

Оилада невара, чеваралар туғилиши алоҳида нишонланади. Бобо ва буви бўлган хонадон катталари чақалоқнинг бир қўлидан бол(асал), бир қўлидан сариёғ ялайдилар. Маъноси – шу туғилган гўдакнинг ризқ-насибаси улуғ, қўли-кўнгли очиқ бўлсин, деганидир. Қозоқ оилаларида қизғанчиқлик, бахиллик жуда ёмон одат сифатида қораланади ва фарзандларига ҳатто оналар алла айтганларида ҳам:

Айнанайин бавурим,

Менинг метин ёвурим(яғриним демоқчи).

Сўзи ўткир сарбон бўл,

Дунё кезар карвон бўл.

Алла болам, алла-ё.

деб мардликка, жасоратга, элпарвар катхудолардай улғайишга чорлашади болаларни.

Бир сўз билан айтганда, Амударё туманида яшовчи қозоқ миллатига мансуб фуқаролар ўз орзулари, урф-одат ва анъналарини янада бойитиб, янги авлодлар қалбига сингдиришда бошқа миллат вакиллари билан тинч-тотувлик, меҳр-оқибат ва биродарлик ришталари билан мустаҳкам боғланганларки, бу ришталар боқий қадриятлар каби мангудир.

Робия Йўлдошева.

Фото. Uza.uz