BOQIY QADRIYaTLAR, GOʻZAL TUTUMLAR

Qadim va koʻhna Turonzaminda turli millat vakillari oʻzaro ahillikda yashab keladilar. Oʻzbek, qozoq, tojik, qirgʻiz va turkman millatlari xuddi et bilan tirnoq kabi bir-birlaridan ajralmas doʻst, qadrdon xalqlardir. Mahalla esa barcha millat vakillari, shu jumladan qozoq millati uchun ham oʻzaro mehr-oqibat maskani, qadriyatlar qadr topgan makon. Ayni paytda koʻpmillatli tumanimizda 10 ming nafardan ziyod qozoq millatiga mansub fuqarolar yashaydi. Ularning oʻz dini, eʼtiqodlarini emin-erkin amalga oshirishlari, farzandlari oʻz ona tillarida taʼlim-tarbiya olishlari, urf-odat va anʼanalariga amal qilishlari uchun barcha zarur sharoitlar yaratilgan.

– Oʻzbek oilalari bilan hovli-bogʻimiz tutash sharoitda tugʻilib-oʻsganman, -deydi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qozoq milliy madaniyati markazi tuman boʻlimi raxbari Ozod ogʻa Almuradov. – Hech bir masalada “seniki - meniki” degan tushuncha boʻlmagan. Bu yogʻini soʻrasangiz, ikki nafar qizim oʻzbek oilalariga kelin boʻlishgan.

Amudaryo tumanida bunday oilalar juda koʻp. Qozoq toʻy marosimlaridagi “bet ochar”, “kafgir kuydi”, “rapida kuydi”, “kelin salom” kabi marosim va urf-odatlar har bir oʻzbek oilasi uchun ham qiziqarli va qadrli. Ayniqsa, qozoq kelinlarining “qara shay”, yaʼni sutli qora choy damlash marosimlari juda zavqli boʻlib, bu marosim orqali mahalla kayvonilari yangi kelinning epchilligi, pazandaligi-yu odamgarchiligi hamda saranjon-sarishtaligiga baho beradilar. Shuning uchun qozoq oilalarida qizlar juda yoshliklaridan oila tutumlari va qadriyatlari asosida tarbiyalanadilar.

Hayit va bayramlarda qozoq oilalarida sergoʻsht toʻgʻrama, kurtuk, besh barmoq, goʻshtli patrak, chalpak, pashmak kabi taomlar tayyorlashadi. Bu taomlar shunchaki tayyorlanmaydi, balki bekalar bunga alohida mehr va eʼtibor bilan qarashadi. Yaxshi pishib yetilgan taomlar mehr va shukronalik ramzi sifatida qoʻshnilarga tarqatiladi. Bunday udumga hayit kunlarida qatʼiy amal qiladilar. “Bir tovoq oshda qirq qoʻshnining haqi bor”, degan qozoq xalq hikmatining maʼnosi ham shunda.

Bundan tashqari, azador oilalarga alohida mehr va eʼtibor koʻrsatish qozoq xalqi uchun azaliy odatlardan sanaladi. Musibat yetgan xonadonga uch, baʼzan yetti kungacha quvvatbaxsh taomlar pishirib kiritilishi, zarur paytlarda motamzada insonlarning ogʻirini yengillatishga harakat qilish bobomeros qadriyatlardan hisoblanadi.

Aksariyat qozoq oilalarida qozoq xalqining milliy cholgʻusi – doʻmbira va qoʻbiz juda qadrlanadi. Chunki, yoshlar qozoq milliy sozlaridan birini albatta chalib bilishi kerak, deb hisoblanadi.

– Qozoq kuylarining, qozoq folklorining sehrini tuyib oʻsgan farzandlar nafaqat sanʼatsevar, balki elsevar, Vatanparvar, mard va jasur insonlar boʻlib ulgʻayishadi, -deydi “Boʻzyop” aholi dam olish va madaniyat markazi rahbari Madina Kenjaqorayeva. – Shuning uchun markazimizda oʻzbek va qozoq kuylari, mumtoz musiqalarini yoshlarimiz jon-jon deb oʻrganishadi. Ayniqsa, ovulimizning, qozoq millatiga mansub yoshlari hozirjavoblikda, oʻlanlar, termalar, hatto dostonlar kuylashda juda mohir.

Qozoq oilalarida mehmonning izzati juda boʻlakcha. Xonadonga kelgan mehmon – qoʻnoq alohida mehr bilan kutib olinadi va eʼtibor koʻrsatiladi. Hatto mehmonga xizmat koʻrsatayotgan oila aʼzolari mehmonning hurmati uchun uning huzuriga har gal kirib kelganlarida tavozʼe bilan salom berishadi va honadan chiqishda orqaga tisarilib chiqib ketadilar, hech qachon mehmon oldidan yuzini orqaga oʻgirib chiqmaydilar. Ana shu odatga amal qilmasa, mehmonga hurmatsizlik hisoblanadi.

Oilada nevara, chevaralar tugʻilishi alohida nishonlanadi. Bobo va buvi boʻlgan xonadon kattalari chaqaloqning bir qoʻlidan bol(asal), bir qoʻlidan sariyogʻ yalaydilar. Maʼnosi – shu tugʻilgan goʻdakning rizq-nasibasi ulugʻ, qoʻli-koʻngli ochiq boʻlsin, deganidir. Qozoq oilalarida qizgʻanchiqlik, baxillik juda yomon odat sifatida qoralanadi va farzandlariga hatto onalar alla aytganlarida ham:

Aynanayin bavurim,

Mening metin yovurim(yagʻrinim demoqchi).

Soʻzi oʻtkir sarbon boʻl,

Dunyo kezar karvon boʻl.

Alla bolam, alla-yo.

deb mardlikka, jasoratga, elparvar katxudolarday ulgʻayishga chorlashadi bolalarni.

Bir soʻz bilan aytganda, Amudaryo tumanida yashovchi qozoq millatiga mansub fuqarolar oʻz orzulari, urf-odat va anʼnalarini yanada boyitib, yangi avlodlar qalbiga singdirishda boshqa millat vakillari bilan tinch-totuvlik, mehr-oqibat va birodarlik rishtalari bilan mustahkam bogʻlanganlarki, bu rishtalar boqiy qadriyatlar kabi mangudir.

Robiya Yoʻldosheva.

Foto. Uza.uz