ADABIYoTIMIZNING BARXAYoT SIYMOSI

Har bir millatni jahonga tanitguvchi ulugʻ farzandlari boʻladi. Agar adabiyotni oladigan boʻlsak, oʻzbek mumtoz adabiyotimiz shohsupasida beqiyos iqtidor egasi Navoiy siymosi koʻz oldimizga keladi. Chunki Navoiygacha ham, undan keyin ham uning isteʼdodi darajasidagi inson hali dunyoga kelmagan. Oʻzbek mumtoz adabiyotida inqilob yasagan shoir toʻgʻrisidagi haqiqatni oʻz davridayoq A.Jomiy “Xiradnomai Iskandariy”, Bobur “Boburnoma”, Xondamir “Makorim ul-axloq”, Muhammad Haydar Mirzo “Tarixi Rashidiy” asarlarida aniq-ravshan yozib qoldirishgan.

Navoiyning qaysi bir asarini mutolaa qilsak, bebaho bitiklarda insoniy tuygʻular, ezgu fazilatlar, obodonchilik va bunyodkorlik haqidagi fikrlar mujassamligini anglaymiz.

Hazrat Navoiy yurt tinchligi, Vatan obodligi, xalq farovonligi uchun yoshlarni bilim olishga, mehnat qilishga daʼvat etib, ilm komillikka eltuvchi kuch ekanini uqtiradi. Buyuk shoir ulugʻ murabbiy sifatida yoshlarni bilim olishga chorlaydi:

Yigitlikda yigʻ ilmning maxzani,

Qarilik chogʻi sarf qilgʻil ani.

Yoshlikda egallangan ilm-u hunar qudrati bilan betakror goʻzalliklar yaratilishini, ilm gavhari ong-u shuurimizni toabad ziynatlab, toshga oʻyilgan naqsh kabi boshqalarning ham hayotiga ziynat bagʻishlashini uqtiradi ulugʻ hazrat.

A.Navoiy asarlarining deyarli barchasi komil inson tarbiyasiga qaratilgan.

Hayot – betakror muattar gulshanki, inson ana shu gulshanga tarovat bagʻishlab turguvchi gul. Yaʼni, A.Navoiy aytmoqchi:

Ochilgʻon bu gulshanda inson guli,

Ne inson guli, bogʻi rizvon guli...

Insonning vujudi sharaf libosi ila ziynatlangan, boshi ulugʻlik tojiga sazovor, qalbi – sirlar uyi, chehrasi – pok ruh jilvagohi boʻlmish toza oynadir. U insonga taʼrif berishda uni buyuk olam, buyuk ijodkor, buyuk bunyodkor darajasida eʼzozlaydi. Shoirning shaxsida esa insonga oʻzi bergan taʼrif-u sifatlarning barchasi mujassam edi. Navoiyni abadiyatga daxldor qilgan asosiy xislatlari ham uning butun umri davomida umumbashariy gʻoyalar – insonparvarlik, axloqlilik, aqliy va hissiy komillikka intilib yashaganidir. Buyuk zot oʻzi taʼkidlaganidek:

«Har ne elga kom erur, kechti Navoiy baridin».

Navoiy insonda uch fazilat: tavozeʼ (kamtarlik), ato (minnatsiz ehson-hadya) va avf (kechirimlilik) sifatlari boʻlishi kerak deb hisoblaydi. U oʻzining har kuni, har lahzasini ongli ravishda el xizmati uchun sarfladi va buni eng ulugʻ kamolot darajasiga yetishish deb bildi. Oʻz zamonasining davlatmandi va amaldori boʻlgan Navoiy mol-dunyosining ikki foizini oʻz shaxsiy ehtiyojlariga sarfladi. Qolgan 98 foizini – har yili ikki ming kishiga ust-bosh ulashishga, yuzdan ortiq bino va inshootlar, shifoxona, masjid, madrasa, koʻprik, ariq-kanallar, band-toʻgʻonlar qurishga, oddiy kishilardan olimlargacha mablagʻ, hovli-joylar bilan taʼminlashga sarfladi. Elga qilingan yaxshilik – moddiy-maʼnaviy ehsonlardan ulugʻroq savob boʻlmaydi. Shuning uchun shoir boshqa amaldorlarga ham murojaat qilib, ularni taʼmagirlikdan tiyilishga, elga moddiy koʻmak berishga chaqirdi.

Navoiyning umr boʻyi bunyod etgan bino va inshootlari haqida zamondoshi Bobur Mirzo: “Muncha binoi xayrkim, ul qildi, kam kishi mundoqqa muvaffaq boʻlmish boʻlgʻay”, degan boʻlsa, uning ilm-fan ahllariga ham moddiy, ham maʼnaviy homiyligi haqida: “Fazl ahli va hunar ahliga Alisherbekchalik murabbiy va homiylik qilgan odam dunyoda boshqa topilmasa kerak. Sozda peshqadam boʻlgan ustoz Qulmuhammad, Shayx Noyi va Husayin Udiy bekning tarbiyasi hamda homiyligi bilan shuncha kamol topib, shuhrat qozondilar. Ustoz Behzod va Shoh Muzaffar tasvirda bekning saʼy-harakati bilan maʼlum va mashhur boʻldilar”, – deya hayratlanib yozadi.

Xalqimizning yana bir buyuk farzandi, atoqli shoirimiz Abdulla Oripov: “Qilich tigʻi yetmagan joyni qalam bilan oldi Alisher”, deb yozganidek, Navoiyning butun dunyoga mashhur boʻlishida oʻzining mislsiz isteʼdodi bilan birgalikda oʻlmas adabiy qahramonlarining, saxovatpeshalik bobidagi ishlarining ham katta oʻrni bor, albatta. Jahon ahli tan olishining isboti sifatida esa buyuk bobokalonimizning haykallari dunyoning ikki tomonida – Tokio va Moskvada qad rostlab turganligini aytish mumkin.

Biz oʻzimizni Navoiy vorislari deb hisoblar ekanmiz, ulugʻ hazrat merosidan bahramandlik baxti har bir adabiyot ixlosmandiga nasib etishini taʼminlash sharafli burchimizdir.

Ahmad NAFASOV, “Jayxun ilhomlari” NNT raisi.