ALIShER NAVOIY ASARLARIDA ONAGA HURMAT-GOʻZAL QADRIYaT

Bir ummonki, adosi yoʻq xazinalarin…
Ha, bu hazrat Navoiy ijodiga berilgan taʼrif. Ushbu taʼrif nechogʻliq toʻgʻriligiga uning asarlarini har safar varaqlaganingizda amin boʻlasiz. Yaratganga va yorga muhabbat, rostlikning kuch-quvvati, sidq-u sadoqat, maʼrifat-u hidoyat xitobi millionlab qalblarni taʼlim-tarbiyaga chorlab turgan boʻlsa, adib asarlarida yana bir ahamiyatli , taʼlim-tarbiyada ibratli boʻlgan bir jihat borki, bu onaga hurmat masalasidir.
Ayolga hurmat va muhabbat, jamiyatdagi oʻrniga eʼtibor va talab kuchaygan bir davrda yashab, bu millatning ajdodlari ham onani eʼzozlagan va bu qadriyat asrlar osha avlodlarga oʻtib kelganligining yorqin misolini Navoiy asarlarida koʻramiz.
Mutafakkirning “Nasoim ul-muhabbat” asarida juda qisqa bir hikoyat bor. Unda Ismoil Dabbos Shayx Moʻmin Sheroziyga haj niyati borligini bildiradi. Shunda Shayx Moʻmin: “Onang bor, yonib onang mulozamatigʻa bor! Men ellik haj qildim, yalang bosh, yalang oyoq, zodu hamrohsiz. Barchasin savobin senga berdim, sen onang koʻnglin shodligʻin menga ber» deb javob beradi. Navoiy onaning roziligi darajasi islomning farz amallaridan biri – haj amali savobining darajasidan ham yuksakroq ekanligini taʼkidlab, bugungi kundagi «jannat onalar oyogʻi ostidadur” xitobiga tutash fikrlar taʼrifini keltiradi.
Ona rizoligi, ona mulozamatidan farzandlar ne-ne balo-qazolardan omon boʻlishi haqida «Saddi Iskandariy» dostonidagi Iskandar oʻlimi oldidan onasiga bitgan maktubida ham kuzatamiz:
Sanga aylabon xoki dargohlik,
Aning otin etsam erdi shohlik,
Rizong oʻlmasa koʻngluma gʻamzuday,
Bu darmondagʻa voyu, yuz qayta voy!
Iskandarning ona rizoligida ojizlik qilgani, aslida ona xizmatida boʻlish eng katta hukmdorlik ekanligini oʻqib , Navoiy nazdida onalarning nechogʻliq ulugʻligini koʻramiz. Biz har kuni farzandlarimizga uqtiradigan rostlik va toʻgʻrilik haqidagi gʻoyalarni ham Navoiy oʻz ijodida ulugʻlaydi:
Har kishikim, tuzluk erur peshasi,
Kajrav esa charx ne andishasi
misralari bilan boshlanuvchi «Hayrat ul-Abror» dostonining oʻninchi maqolotida oltmish otliq yoʻltoʻsar -zoʻrovonlar oldida Ummulxayr onaning oʻgʻlini «Nimang bor?» deb soʻroq qilganlarida bolakay: «Qirq oltinim bor», deb javob beradi. Zoʻravonlar titkilab, qirqta oltin tangani topib, hayratga tushadi va bolakayni yana soʻroqqa tutadi. Shunda bola: “onamga ahd berdim toʻgʻri soʻzlashga”, deb javob beradi. Zoʻravonlar: «sen onang haqiga xiyonat qila olmayapsan, biz tangri haqiga xiyonat aylab yuribmiz», deb nadomat chekadi, rostlik sharofati tufayli karvon Bagʻdod shahriga salomat yetib boradi. Bu bolakay hadis ilmining yetuk bilimdoni, oʻn uchta fanni mukammal bilgan Abdulqodir Jiliydir. Ushbu martabaga erishuvida u onasining rostlik taʼlimotini asos deb biladi.
Buyuk bobokolonimiz tavallud ayyomi arafasida adib asarlarini yana bir bor varaqlab, farzandlarimiz tarbiyasida dasturilamal boʻlgulik taʼlimotlarni hayotga tatbiq etsak, katta ijtimoiy-tarbiyaviy, maʼrifiy va estetik ahamiyatga ega satrlarni farzandlarimizga ham mutolaa qildirsak, yurtning egasi va ertasi boʻlgan farzandlarimiz kamida Shayx Abdulqodir kabi boʻlur edi.
Hayotda shunday insonlar borki, ularning diydori ham bir kaʼba kabi… Shunday qabrlar borki, tinchlik-osoyishtalik zamonida ham ziyorat qilgulik insonlari yoʻq. Shu oʻrinda Oʻzbekiston qahramoni Said Ahmadning: «haykalni insonlar tirikliklarida oʻz qoʻllari bilan qoʻyadi. Unga inson panjasigina muhr boʻladi”, degan jumlalarini eslab, Navoiy bobomiz har bir qalbga oʻz qoʻllari bilan haykal qoʻyganini eʼtirof etgim keldi. Muhammad Yusuf taʼriflaganidek:
Haqiqiy shoirning qabri boʻlmaydi,
 Yurakka koʻmilar asl shoirlar.

Munira Kamolova,
11-sonli maktab oʻqituvchisi.