DOYIMMISIZ, BOʻLAMMISIZ?!

“Nasablaringizni (zotlaringizni) bilinglar, qarindoshlaringizga silai rahm qilasizlar. Chunki aloqasi uzilgan qarindoshchilikning yaqinligi yoʻqdir...” (“Hadis”dan).

Hozirgi jonli soʻzlashuvda ham, vaqtli matbuot va hatto televideniyeda ham, amakining oʻgʻli yoki qizini jiyan deb atashayotgani, opa-singillarning farzandlari bir-birini kim deb atashda yanglishayotgani ushbu moʻʼjaz maqolani yozishga undadi. Niyat xolis, urugʻ-aymoqchilikni yoqlash yoki hech kim bilan bahslashish niyatimiz ham yoʻq. Faqat hozirgi avlod qarindoshlik munosabatlari tilimizda qanday toʻgʻri atalishini bilishni istasalar, marhamat, fikrlashamiz. Kim toʻgʻri atashni bilishni istamas ekan “otis” (otets-rus) “mamashka”, “brat”, “sestryonka” deb yuraversin.

70-80 yoshni koʻrgan oʻzbek, qozoq, qoraqalpoq, turkman oqsoqollari bilan suhbatlashib, fikrlarimizni keng jamoatchilik bilan oʻrtoqlashishga jazm etdik. Yoshlarimiz (avlodimiz) amaki, amma, xola, doyi (togʻa), jiyan, togʻavachcha, boʻla (xolavvacha) qanday qarindosh ekanligini bilib qoʻysalar aslo ziyon qilmas!

Xoʻsh, amaki kim oʻzi?

“Oʻzbek tilining izohli lugʻati” (5-jildlik. 1-jild)da: Amaki: 1. (fors tilida aqr) otaning akasi yoki ukasi (jiyanga nisbatan) 2. Oʻzidan katta er kishiga murojaatda yoki hurmat yuzasidan ishlatiladi; 3. Umuman er kishi (oʻzidan kichiklarga nisbatan) deb uchta maʼnosi berilgan. 1-izohdan qavs ichida berilgan “jiyanga nisbatan” degan soʻzga qoʻshila olmaymiz. Balki Oʻzbekistonning boshqa viloyatlarida shevada bunday ishlatilar, lekin bizda amakini, amakining oʻgʻil-qizlarini “jiyan” deb atamaydilar! Ularni aka (opa), uka (singil) deb atagan toʻgʻri boʻladi.

Qozoq, qoraqalpoq, turkmanlar bu masalada ancha mahkamroq.

Shu kitobda: “Amakivachcha aka-ukalarning oʻgʻil-qizlari (bir-biriga nisbatan) deb toʻgʻri berilgan (I jild, 79-bet)”. Lekin II-jildning 96-betida: “Jiyan – aka-ukalarning (?), opa-singillarning farzandlari (togʻaga, amakiga, ammaga, xolaga nisbatan)”, – deb chalkash fikr bildirilgan. Yaʼni amaki va jiyanlarning qarindoshlik munosabatidagi farq yoʻqolgan.

Xullas, amaki – otamizning akasi yoki ukasi. Bizda ota, buva, aka deb atashadi. Xalqimizda shunday dastur amal qilib kelganki, bola tili chiqqanidan ota (dada)sining otasi hayot boʻlsa, ota (dada)ni “aka” deb atashni maʼqul koʻrganlar. Bu hozir ham amalda, lekin koʻproq “dada” deb atash urf boʻlmoqda.

Ota, bobo – ota (dadamiz)ning otasi.

Ota, buva – onamizning otasi (Toshkent tomonlarda opoqdoda). Oʻzbekiston Xalq artisti Ortiq Otajonov TVda nevarasini sal koyib qoʻygandi: “menga “buva”, “bobo” de, “doda” dema”, – deb.

Buvi, ena – otamizning onasi.

Buvi, momo – onamizning onasi.

Ona – oyi (shevalarda turli atashadi, bizda, “opa” deyishadi).

Ota – dada (“aka” deb atash borligini yuqorida aytib oʻtgandik).

Amakivvacha – otamizning aka-ukalarining oʻgʻil-qizlari (oʻsha kitob 73-bet, I-jild). Yoshi katta boʻlsa – aka, opa, kichik boʻlsa uka, singil.

Amma – otamizning opasi yoki singlisi.

Xola – onamizning opasi yoki singlisi.

Doyi (togʻa). (164-bet). “Ayolning aka-ukalari (uning bolalariga nisbatan). Yaʼni onamizning aka-ukalari (er kishilar) va ularning farzandlari. “Qozoq, qoraqalpoqlarda togʻasi – doyisining qizlarini “doyiqiz” deb atashadi.

Jiyan – ammamizning oʻgʻil-qizlari. Opamizning, singlimizning farzandlari. Ular otamizga ham, bizga ham jiyan. 70 yoshdagi chol yo momo boʻlsa ham, biz 7 yoshda boʻlsak ham, bizga jiyan boʻladi!

Jiyan – amaki emas! Jiyanlarning oʻgʻil-qizlari, ham bizga jiyan (cha)lar boʻlib boraveradi. Oʻsha moʻʼtabar kitobning 96-betida oʻzidan kichik yaqin kishilarga ham jiyan deb murojaat qilinishi toʻgʻri koʻrsatilgan.

Boʻla – opa-singilning bolalari (bir-biriga nisbatan), xolavachcha. Demak, xolamizning bolalari bizga boʻla boʻladi!

Pochcha (yezna, jezna) – opaning, yoshi katta jiyan – “doyi qiz”ning eri, xolamizning eri. Yoshi kichiklariga “kuyov” deyiladi, yezna deyilmaydi.

Qaynogʻa – erning akalari, aka urugʻlari yoshi kattalari ayol uchun, xotinning akalari, aka urugʻlari yoshi kattalari er uchun qaynogʻa boʻladi.

Qayni – erning ukalari, yoshi kichik uka (ini) urugʻlari ayol uchun qayni boʻladi. Xotinning ukalari, yoshi kichik uka urugʻlari er uchun qayni boʻladi.

Xorazmda yoshi kichiklarni ham “qaynogʻa” deb atash bor.

Boldiz – oʻzbeklarda rafiqasining singillari erga boldiz boʻladi.

Bekach – erning singillari, jiyan singillari ham rafiqasiga bekach boʻladi.

Xalqimizda hurmat – odob yuzasidan begona kishilarni ham bobo, buva, ota, otaxon, momojon, enajon, aka, opa, xola, doyi – togʻa, jiyan, uka, inim, singlim, qarindoshim, ogʻayni, birodar deb atashdek yaxshi odat bor. Bu balki, hamma Odam Ato va Momo Havoning farzandlari ekanimizni eslatib, taʼkidlab turar...

“Koʻz qayerda boʻlsa, mehr oʻsha yerda” deganlaridek, qarindoshlarning yaqinligi qatnashiqda, mehr-u muhabbatda. Ammo har narsani oʻz nomi bilan atagan ham maʼqul ish.

Tursunboy ABDULLAYeV,

taʼlim faxriysi.